İSMÂİL BELİĞ

Târihçi, divan şâiri ve tezkirecisi. 1668 yılında Bursa’da doğdu. Asıl adı İsmâil olup Beliğ mahlasını kullandı. Babası Şâhin Emirzâde adı ile tanınan Seyyid İbrâhim’dir. Tahsil hayatına Bursa’da başladı. Bursa’daki âlimlerden ders alarak yetişti. Mükemmel Arabî ve Fârisî öğrendi. Kısa bir süre Tokat’ta Mahkeme nâibliği yaptı. Sonra Bursa’ya döndü. Dedesinden babasına kalan imâmlık görevine Mantıcı Mescidinde devâm etti. Emir Sultan İmâretinde zâhire kâtibi olarak çalıştı. Son olarak Haremeyn Evkafı Mahkemesi Kâtipliğinde bulundu. Hayatı hakkında çok az bilgi mevcuttur. Kaynaklar, Beliğ’in tahsil ve ilmine uygun bir mevki elde edemediğini yazarlar. 1729 (H.1142)…

Read More

İSM-İ A’ZAM

Allahü teâlânın isimlerinden en büyük ve bütün isimlerini içine alan ismi. İsm-i A’zam’ın hangi isim olduğu kesin bilinmemektedir. Bu hususta âlimler değişik şeyler söylemişlerdir. Bir kısmı “İsm-i A’zam, Allah lafzıdır.” demişlerdir. Mûsâ aleyhisselâm zamânında Bel’âm-ı Bâûrâ, İsm-i A’zam’ı biliyordu. Her duâsı kabul olurdu. İlmi ve ibâdeti o dereceydi ki, sözlerini yazıp istifâde etmek için, iki bin kişi hokka-kalem ile yanında bulunurdu. Bu Bel’âm, Allahü teâlânın râzı olmadığı bir iş yaptığı, az bir harama yöneldiği için îmânsız gitti ve Kur’ân-ı kerîmde soluyan köpeğe benzetildi.

Read More

İSLÂM ÜLKELERİ

Nüfûsunun tamâmı veya büyük çoğunluğu Müslüman olan ülkeler. Allahü teâlâ, hazret-i Muhammed’e 610 yılında Mekke’de ilâhî vahiyle İslam dinini göndermeye başladı. Sevgili Peygamberimiz Mekke halkını Allahü teâlânın birliğine ve kendisinin de onun elçisi olduğuna inanmaya çağırdı. Çeşitli sıkıntılar ve zulümler içerisinde bu çağrı 13 yıl devam etti. Mekkeli müşrikler yayılan İslâm dîninin kendileri için tehlikeli olduğunu sezerek, Müslümanlara karşı baskı, işkence ve katliama başladılar. Bu sebeple ilk Müslümanlardan bir bölümü Habeşistan (bugünkü Etiyopya)a göç ettiler. Bu arada Peygamber efendimiz 620’de hac için Mekke’ye gelen Medinelilerle görüştü. Onlara İslâm dînini anlattı.…

Read More

İSLÂM KONFERANSI TEŞKİLÂTI

Alm. Organisation der Islamischen Konferenz, Fr. Organisation de Conférence Islamique, İng. Organization of the Islamic Conference (OIC). İslâm ülkeleri arasında ekonomik, kültürel ve siyâsî dayanışma ve işbirliğini sağlamak ve geliştirmek maksadıyla kurulmuş olan teşkilât. Arapça; “Munazzamatül-Mu’temiril-İslâmî” diye ifâde edilmektedir. Müslümân devletler arasında dayanışma ve işbirliğini geliştirmek gâyesiyle İslâm konferansları düzenlenmesi düşüncesi bâzı İslâm devletleri tarafından zaman zaman ortaya atıldı. Suudi Arabistan Kralı 1966 yılında “İslâm Birliği” sloganıyla, Fas Kralı ise 1969 yılında “İslâm Dayanışması” adı altında bu düşüncenin önderliğini yaptılar. Bazı Arap devletleri ise Zirve Konferansları akdini tercih ettiklerini açıkladılar.…

Read More

İSLÂM KALKINMA BANKASI

Alm. Islamische Entwicklungsbank, Fr. Banque dévéloppement islamiqua, İng. Islamic Development Bank. Üye ülkelerde ekonomik ve sosyal kalkınmanın İslâm hukûku çerçevesinde desteklenmesi için kurulmuş olan banka. İslâm Konferansı Teşkilâtının 1973 senesinde aldığı bir kararla kurulan banka, çalışmalarına Ekim 1975’te başladı. Merkezi Suudi Arabistan’ın Cidde şehrindedir. İslam Kalkınma Bankasına İslâm Konferansı Teşkilâtına bağlı olan ülkeler üye olabilir. İslâm Kalkınma Bankası ekonomik ve sosyal altyapı projelerine yaptığı yatırımlarla, kamu ve özel sektöre açtığı kredilerle ekonomik ve mâlî gelişmeyi ve üye ülkelerin dış ticâretini desteklemeyi gâye edinmiştir. Bankanın üye olmayan ülkelerdeki Müslüman cemaatlere yardım…

Read More

İSLÂM EKONOMİK VE TİCÂRÎ İŞBİRLİĞİ DÂİMÎ KOMİTESİ (İSEDAK)

İslâm ülkeleri arasında ekonomik ve ticârî yönden işbirliği sağlamak gâyesiyle kurulmuş olan dâimi komite. İslâm Konferansı Teşkilâtının bünyesinde faaliyet gösteren İSEDAK, 25-28 Ocak 1981 târihlerinde Suudi Arabistan’ın Taif şehrinde toplanan 3. İslâm Zirvesi sırasında kuruldu. Ancak o zaman İSEDAK başkanı seçilemediği için 1984 senesine kadar faaliyete geçemedi. 1984 yılı başında Fas’ın Kazablanka şehrinde yapılan 4. İslâm Zirvesine katılan Türkiye Cumhurbaşkanı Kenan Evren, İSEDAK başkanlığına seçildi. Komitenin ilk toplantısı 14-16 Kasım 1984 târihlerinde İstanbul’da yapıldı. Bu toplantıya sâdece Ticâret Bakanları katıldığı halde 1986’dan itibâren kendi ülkelerinde ekonomiden sorumlu bütün bakanlar dâvet…

Read More

İSKORPİT (Scorpaena scrofa)

Alm. Grosser Drachenkopf (m), Fr. Rascasse rouge (m), İng. Scorpion fish. Familyası: İskorpitgiller (Scorpaenidae). Yaşadığı yerler: Atlantik Okyanusu, Akdeniz ve Marmara denizlerinde. Özellikleri: 25-30 cm boyunda. Yüzgeçlerinde bulunan dikenleri zehirlidir. Çeşitleri: İskorpit, lipsoz, zebra balığı, dere iskorpiti meşhurdur. İskorpitgiller âilesinden, sıcak ve ılık denizlerde, kayalık ve yosunlu diplerde yaşayan iri başlı çirkin görünüşlü bir balık. Bulunduğu yere göre esmer veya kırmızı renkte olabilir. Boyu 25-30 cm kadardır. Yüzgeç dikenleri deri altında zehir bezlerine bağlı olduğundan dokunduğu yerlerde iltihaplı yaralar açar. Bu durumlarda yarayı kanatıp bol suyla yıkadıktan sonra terebentin sürüp…

Read More

İSKONTO

Alm. Diskont, Fr. Escompte, İng. Discount. Bir bedelin ödenmesi sırasında yapılan indirim. Bankacılıkta iskonto, vâdesi gelmemiş bir senedin vâdesine kadar olan kısmın fâizi düşüldükten sonra kalanının ödenmesi şeklinde uygulanan bir kredi türüdür. Bu işlemdeki kesintiye iskonto, krediye ise iskonto kredisi denir. Ticârette ise, satış iskontosu yaygındır. Satış iskontosu, peşin alındığı veya belli şartlara uyulduğu takdirde mal bedelinden yapılan bir indirimdir. İşletmeler bu yoldan satış hızını arttırmış olurlar. Bu bakımdan, peşin iskontosu, miktar iskontosu, mevsim iskontosu, grup iskontosu, müşteri iskontosu, vb. çeşitli iskonto şekilleri görülür. Bir malı taksitle satın alan bir…

Read More

İSKİTLER

M.Ö. sekizinci ve yedinci yüzyıllarda Orta Asya’dan güney Rusya’ya göç ederek M.Ö. 6. yüzyılda Tuna-Volga ırmakları arasındaki geniş bölgede devlet kuran bir bozkır kavmi. Bu kavme Persler, Saka ve Yunanlılar, İskit adını vermişlerdir. İskitlerin M.Ö. 9. yüzyılda, Altay Dağlarının doğusunda yaşadıkları tahmin edilmektedir. Çin imparatoru, ülkesinin batı sınırlarında oturan ve devamlı Çin’e akın yapan Hunlar üzerine sefer düzenleyip, bozguna uğrattı. Hunlar da Amuderyâ Irmağının kuzey kısmında oturan Massagetler üzerine saldırıp, oradan uzaklaştırdılar. Bunun üzerine Massagetler, komşuları İskitlere saldırdılar. Gerek bu saldırı ve gerekse Orta Asya’da başlayan kuraklık sebebiyle İskitler batıya…

Read More

İSKİLİPLİ MEHMED ÂTIF EFENDİ

Son devrin din adamlarından. Akkoyunlu aşîretinden Mehmed Ali Ağa’nın oğludur. 1876 (H. 1292) senesinde İskilib’in Tophâne köyünde doğdu. Annesinin adı Nazlı Hanım olup, Çorum’un Kartaldağ yaylasında bulunan Arab Dede ismiyle meşhur şeyhin torunudur. Altı aylıkken annesi vefât eden Mehmed Âtıf Efendi, ilk tahsiline büyük babası Hasan Kethüdâ Efendinin desteğiyle köyündeki hocalarda başladı. Daha sonra İskilip kazası müderrislerinden Hoca Abdullah Efendiden iki yıl ders aldı 1891 (H. 1307). Tahsilini ilerletmek ve tamamlamak üzere İstanbul’a geldi. Medrese talebeleri arasında üstün zekâsı ve çalışma azmi ile hemen hocaları arasında tanınmaya başladı. Tahsilini devâm…

Read More

İSKENDERİYE KÜTÜPHÂNESİ

Yunan müstemlekesi olan İskenderiye’de, Mısır Hükümdârı I. Ptolemeus tarafından M.Ö. 3. yüzyılın ilk yarısında yaptırılan kütüphâne. Zamanının kültür hayâtında mühim bir yer işgal eden ve bu devrin en büyük ilim merkezi olan kütüphâne, krallık sarayının sınırları içinde bulunan İskenderiye Müzesinin yanına kuruldu. Bu müze aslında zamanın büyük bilim ve dil bilginlerinin bir râhip yönetiminde araştırma yaptıkları ilimler akademisiydi. Kütüphâne de, bu araştırmalara yardımcı olacağı düşüncesiyle müzenin yanına yapılmıştı. Müze ve kütüphâne bölümler hâlinde düzenlenmiş, her bölümün başına bir râhip bir yönetici getirilmişti. Görevlilerin maaşları kral tarafından ödeniyordu. Kitap depoları ile…

Read More

İSKENDER

İskender Zülkarneyn, Münzir İskender ve Makedonyalı İskender denilen üç meşhur şahıs. İskender Zülkarneyn: İki İskenderden de önce yaşadı. Kur’ân-ı kerîm’de adı geçen mübârek bir zâttır. Peygamber veya evliyâdır. Nûh aleyhisselâmın oğlu Yâfes’in soyundandı. Hızır aleyhisselâmın teyzesinin oğlu ve kumandanlarındandır. İbrâhim peygamber ile görüşüp, duâsını aldı. Doğuya ve batıya gittiği için “Zülkarneyn” denildi. Asya ve Avrupa kıtasına sâhip oldu. Zülkarneyn ile ilgili olarak Peygamber efendimiz buyurdular ki: “İsmini duyduğunuz kimselerden, yeryüzüne dört kişi mâlik oldu. İkisi mümin, ikisi kâfir idi. Mümin olan iki kişi Zülkarneyn ile Süleymân (aleyhimesselâm) idi. Kâfir olan…

Read More

İSKEMİ

Alm. ıschaemie, Fr. Ischéime, İng. ıschemia. Vücûdun bir bölgesinin kanlanmasının yavaşlaması ve durması. İskemide dokuların ihtiyâcı olan oksijen sağlanamadığından ve dokudan metabolizma artıkları uzaklaştırılamadığından dokularda zedelenme olur. İskemi genellikle damarın pıhtı, yağ veya hava ile tıkanmasına bağlı olarak gelişir. Kanlanamama yavaş gelişirse ve tıkanıklık tam değilse, dokularda kısmî zedelenme, büzülme ve şekil bozukluğu ortaya çıkar. Âniden olan iskemilerde ve tıkanmanın tam olduğu durumlarda dokunun o bölgesinde ölüm (nekroz) olur. Bu doku ölümüne “enfarktüs” adı verilir. Enfarktüs en sık kalp, beyin, dalak, böbrek ve karaciğerde görülür. Kalpteki âni iskemi ile kalp…

Read More

İSKELET

Alm. Skelett (n), Fr. Squelette (m), İng. Skeleton. İnsanların ve hayvanların çatısını, duruşunu, destek yapısını meydana getiren temel sistem. Kasların tutunduğu, iç organların muhâfaza edildiği organik yapı. İskelet; kireç şeklinde kalsiyum, silis, kıkırdak veya kemikten meydana gelebilir. Hareketli veya haraketsiz olabilir. İskelet iki çeşittir: Ya vücûdun bütün organlarını dıştan saran bir örtü şeklindedir ve dış iskelet adını alır veya bütün omurgalılarda olduğu gibi iç iskelettir. Bâzı omurgasızlarda da iç iskelet bulunur. Omurgasızlarda iskelet: Omurgasız hayvanların iskeletleri değişiktir. Tek hücreli hayvanların salgıladıkları kalsiyum veya silika iskeletlerini meydana getirir. Süngerlerde bu, iplikçiler…

Read More

İSKARPELE

Alm. Meissel (m), Fr. Ciseau (m), İng. carpenter’s chisel. Ağaç işlerinde ahşaba şekil vermek üzere kullanılan el âleti. Çeşitli kalınlıklarda olabilir. Ağız genişliği 0,5 cm’den 4 cm’ye kadar değişir. Ağaç kabuğunu soyma, iki tahtayı biribirine tutturmak için açılan oyuklar en çok kullanıldığı yerlerdir. Ağızları eğimli olanlar en kullanışlı olanlardır. Ağaç kabuğu soyma, geçme, oluk açma iskarpileleri ayrı ayrıdır. Yapılacak işlere göre ağızları değişik olanlar vardır. Düz, ince, ay şeklinde ağızı olanlar en çok kullanılanlardır.

Read More

İSKANDİNAVYA

Kuzey Avrupa’da Baltık, Norveç, Atlas Okyanusu ve Barents Denizleriyle çevrili; İsveç, Norveç, Danimarka ve Finlandiya’yı içine alan yarımadanın bütününe verilen ad. İskandinav Yarımadasının yüzölçümü 770.600 km2 dir. Yarımadada yaşıyan insan sayısı ise 22.800.000 civârındadır. Târihi Yarımadaya ilk gelen kavimler Normanlar ve Vikingler’dir. İskandinav halkı ortaçağın başında üç krallık hâlinde teşkilâtlandılar. Bunlar İsveç Krallığı, Danimarka Krallığı ve Norveç Krallığı idi. Bu krallıklar topraklarının verimsizliği ve yetersizliği sebebiyle deniz aşırı seferler düzenlemişler ve çeşitli koloniler kurmuşlardır. Yarımadaya 830 yılından îtibâren Hıristiyanlık girmiş ve 11. yüzyılda hükümdârın isteğiyle tutunup yerleşmiştir. İskandinav ülkeleri arasında…

Read More

İSKANDİL

Alm. Senk-, Lot-blei, Lot (n), Fr. Sonde (f), İng. Sounding-lead, fathometer. Sıvıların derinliğini anlamak için kullanılan âletlere verilen ad. Esas îtibâriyle uygun bir tarzda işâretlenmiş bir savlo (ip) ve ucuna bağlanmış bir kurşun ağırlıktan ibârettir. İki bin yıldan fazla bir zamandan beri gemilerin emniyetini sağlamak üzere kullanılan alışıla gelen iskandiller günümüz gemilerinde de vardır. Bu iskandiller filika iskandili, el iskandili ve derin su iskandili olmak üzere üç çeşittir. Filika iskandili sığ sularda küçük teknelerde kullanılır. Şavlo (ip) uzunluğu 10 kulaç (18.3 m), ağırlığı 3 kg’dır. El iskandili her tip gemide…

Read More

İSİLİK

Alm. Hitzeausschlag (m), Hautrötung (f), Fr. Bouton (m) de chaleur, İng. Heat spots, rash. Sıcaktan veya terlemekten vücûdun bâzı yerlerinde meydana gelen kaşıntılı kabarcıklar. Döküntülü bir hastalık olan isilik humması dışında birçok isilik çeşidi vardır. Yüksek ateş isiliği, tifo gibi hastalıkların seyri esnâsında görülür. Burada içi berrak sıvıyla dolu iğne başı büyüklüğünde kabarcıklar biraraya gelerek isilik meydana getirirler. Asıl isilikler kırmızı plaklar üzerinde çıkan kabarcıklardır. Özellikle göğüste ve karın üzerinde belirir ve çoğu zaman şiddetle kaşınır. Bu kabarcıklar çok terleyen kimselerde ter deliklerinin tıkanması yüzünden ter bezlerinin küçük kistler halini…

Read More

İSHAL

Alm. Durchfall (m). Diarrhöe (f), Fr. Diarrhée (f), İng. Diarrhea. Sık ve sulu dışkılama. İshal, ülkemizde özellikle bir yaşının altındaki çocuklarda başlıca ölüm sebebleri arasındadır. Barsak iltihapları, barsak parazitleri, kötü beslenme, gıda allerjisi, vitamin eksiklikleri ve antibiyotikler ishalin en sık sebepleridir. Teşhis için dışkının görünüşüne, rengine, kokusuna, kanlı veya sümüklü olup olmadığına bakılır. Dışkıda parazit, akyuvar, alyuvar aranır, dışkı kültürü yapılır. Tedâvisi de sebebine göre değişir. Bulaşıcı ishaller, başlıca bakteriler ve virüslerden olur. Bakterilerle olan ishallerde başlıca iki mekanizma rol alır. Birinci tipte bakteriler barsak duvarına yayılırlar, orada çoğalır ve…

Read More

İSHAK PAŞA SARAYI

Çıldır vâlisi İshak Paşa tarafından 18. yüzyıl sonlarında yaptırılan meşhur saray. Ağrı’nın Doğubeyazıt ilçesinin yaklaşık 8 km güneydoğusunda eski Doğubeyazıt kasabasının bulunduğu yerde ovaya hâkim bir yamaçtadır. Saray, yamacın eğimi yüksek dayanak duvarlarıyla düzeltilerek elde edilen yaklaşık 50 x 150 metre boyutlarındaki düzlüğün üzerinde kurulmuştur. Saraya âdetâ bir kale görüntüsünü veren yüksek çevre duvarlarıyla içindeki yapıların bir bölümü, Birinci Dünyâ Savaşında bölgeyi işgâl eden Rusların yaptıkları hasarlar sebebiyle yıkık durumdadır. Saray, birbirini tâkib eden iki avlunun çevresinde toplanmış çeşitli yapı gruplarından meydana gelir. Saraya, doğu cephesinin ortasındaki görkemli taç kapıdan…

Read More

İSHAK PAŞA

On beşinci yüzyıl Osmanlı vezîriâzamlarından. Aslen Rum olup, Enderûn’da Müslüman olarak yetiştirilen İshak Bey, Sultan İkinci Murâd Han zamânında hazînedârlıktan vezirliğe yükseldi. İstanbul’un fethi sırasında Anadolu beylerbeyiydi. Fetihten sonra iki sene kadar sadâret vekilliği yaptı ve 1455’te bu görevini Mahmûd Paşaya devretti. 1470’te Rum Mehmed Paşanın azli üzerine vezîriâzam oldu. Bu sıralarda Anadolu’da başkaldıran Karaman ve Germiyanoğullarının hareketi bastırıldı. Anadolu’daki Aksaray kasabasından bâzı sanat erbâbı, âilesi ile birlikte İstanbul’a getirilip yerleştirildi ve buraya Aksaray denildi. İshak Paşa 1472’de Akkoyunlu üzerine yapılacak seferden önce görevden alınıp, sadârete ikinci defâ Mahmûd Paşa…

Read More

İSHAK ÇELEBİ

Yavuz Sultan Selim Han ve Kânûnî Sultân Süleymân Han devri âlim ve şâirlerinden. 1464 veya 1465’te Üsküp’te doğdu. Babası da Üsküplü olup, Kılıççı İbrâhim Efendi adında bir sanatkârdı. İshak Çelebi devrinin usûlünce tahsil görerek mükemmel yetişip, akranlarını geçti. Kara Bâlî Efendiden mezun olduktan sonra, Edirne’de İbrâhim Paşa Medresesine müderris tâyin edildi. Sonra, Üsküp Medresesine geçti. Bir müddet sonra da Bursa’ya giderek Kaplıca Medresesinde ders verdi. Daha sonra da İznik’te Sultân Orhan Han Medresesinde ve nihâyet 1526’da Edirne’de Dârülhadîs Medresesinde vazîfelendirildi. Yâni, Hadis İlimleri Yüksek Okulunda talebe yetiştirdi. İshak Çelebi, bir…

Read More

ÎSEVÎLİK

Îsâ aleyhisselâmın getirdiği hak dîne verilen ad. Îsâ aleyhisselâma nisbetle Îsevîlik, yerleştiği yer olan Nasıra’ya nisbetle Nasrânîlik adı verilmiştir. Allahü teâlâ insanlara, dünyâda ve âhirette kurtuluşa ermeleri için yol gösterici peygamberler göndermiştir. Bu peygamberlerden bir kısmı yeni bir din getirmiş bir kısmı ise bu dînin emir ve yasaklarını tebliğle vazifelendirilmiştir. Yeni bir din getiren peygamberlerden birisi de Mûsâ aleyhisselâmdır. Mûsâ aleyhisselâma Tevrat adında ilâhî kitap indirildi. Mûsevîlik dîninin esaslarını insanlara tebliğ etmesi emredildi. Mûsâ aleyhisselâmdan sonra gönderilen peygamberler de Mûsevîlik dîninin emir ve yasaklarını insanlara tebliğ ettiler. Peygamberlere karşı çıkan…

Read More