İSA YÛSUF ALPTEKİN

Türkistan devletinin genel sekreterlerinden. 1908’de Doğu Türkistan’ın Kaşgar vilâyetine bağlı Yenihisar kazasında doğdu. Memleketinde tahsilini tamamladıktan sonra 1947 yılında Doğu Türkistan Hükümeti Genel Sekreteri oldu. Bir seneden fazla bu görevde kaldı. Bu süre zarfından milliyetçi anti emperyalist ve anti komünist bir politika uygulamanın rehberi oldu. 1949 yılında komünistlerin Doğu Türkistan’ı işgâlinden sonra Hindistan’a ilticâ etti. Bilâhare Türkiye’ye gelip yerleşti veİstanbul’da “Doğu Türkistan Göçmenler Derneğini” kurdu. Türkiye’nin çeşitli yerlerinde konferanslar verdi ve birçok milletlerarası toplantılara muhtıra ve tebliğler sundu. 1983 yılından beri Doğu Türkistan’ın Sesi Dergisi’ni çıkarmaktadır. Becerikli bürokrat – İrfan…

Read More

İRTİDÂD HAREKETLERİ

Peygamber efendimizin hayâtının son senesinde ve vefâtından sonra, hazret-i Ebû Bekr’in halifeliği sırasında meydana gelen İslâmdan dönme hâdiseleri. Peygamber efendimizin “sallallahü aleyhi ve sellem” yirmi üç senelik peygamberliği sırasında Arabistan Yarımadasının tamâmı ve Arabistan Yarımadası dışındaki insanlardan pekçoğu heyet heyet gelerek Müslüman oldular. Veda Haccında 124.000 civârında Eshâb hazır bulundu. Vedâ Haccından sonra Yemâme’de Müseylemetü’l-Kezzâb, Necd’de Tüleyha, Yemen’de Esvedü’l-Ansî adında kimseler peygamberlik iddiâsıyla ortaya çıkıp yeni Müslüman olmuş kimseleri İslâm dîninden uzaklaştırmaya çalıştılar. Peygamber efendimiz hastalığı sırasında bu bölgelerde yaşayan Müslümanlara hitâben yazdığı mektuplarda yalancı peygamberlere aldanmamalarını ve peygamberlik iddiâsında…

Read More

İRSİYET

Alm. Erblichkeit, Vererbungsmöglichkeit (f), Fr. hérédité (f), İng. heredity. Anne ve babanın fizikî ve zihnî karakterlerinin yavruya geçmesi durumu. Kromozom yapısına bağlı olarak, ebeveynlerden çocuklara normal veya anormal özellikler geçer. İrsî karakterler, ne tür olursa olsun, yavruya kromozomlar üzerindeki genler vasıtasıyla aktarılır. Gen, irsî materyalin taşınmasında rol oynayan birimdir. Genetik ilmi ise aktarılan özelliklerin taşınma kâidelerini ortaya koyar. İrsî olarak geçen karakterler sâdece anne ve babanın gözle görülen özellikleri değildir. Yakınların hususiyetleri ana ve babada ortaya çıkmayıp yavruda görülebilir. Bununla ilgili kânunları ve esasları ortaya koyan ilim, genetik ilmidir. Irkların…

Read More

İRMİK

Alm. Griess, Fr. Semoule, İng. Semolina. Tahıl tânelerinin özellikle sert buğday tânelerinin ıslatılıp kurutulduktan sonra öğütülmesiyle elde edilen az çok iri tâneli un. Kabuklu (esmer) ve kabuksuz (beyaz) irmik olarak iki çeşidi vardır. Glütence (unun nişastası alınmış hâli) zengin, besleyici ve hafif olan irmik, çorba, tatlı yapımında kullanılır. Bâzı ülkelerde kuskus yapmaya yarar. Mısır irmiğinden polenta (koyu bulamaç şeklinde bir yiyecek) yapılır.

Read More

İRLANDA

DEVLETİN ADI   İrlanda Cumhûriyeti BAŞŞEHRİ   Dublin NÜFÛSU     3.734.000 YÜZÖLÇÜMÜ  70.283 km2 RESMÎ DİLİ  İngilizce DÎNİ   Hıristiyanlık PARA BİRİMİ  Pound Britanya Adalarını meydana getiren iki büyük adadan kendi adını taşıyan küçüğünün 5/6’sını kaplayan bir devlet. İrlanda, İrlanda Denizi ile Büyük Britanya Adasından ayrılır. Adanın altıda biri İngiltere’ye âittir. Târihi İrlanda’nın ilk yerlileri M.Ö. 6000 yılında Avrupa’dan geldiler. Daha sonra Keltler M.Ö. 400 yılında Gaal’dan gelerek Gal uygarlığını kurdular. St. Patrick 432’de İrlanda’ya Hıristiyanlığı getirdi ve halk yeni dîni kabul etti. M.S. 975’ten 1041’e kadar ada Vikinglerin saldırılarına mâruz kaldı. 1170 yılında…

Read More

İRİDYUM

Alm. Iridium (n), Fr. Iridium (m), İng. Iridium. Kimyâsal etkilemelerin her çeşidine karşı çok dirençli olan beyaz, metalik bir element. 1802’de Smithson Tennant tarafından izole edildi. Özellikleri: Sembolü Ir olup, platin veya VIII-B grubu elementlerindendir. Atom numarası 77, atom ağırlığı 192,2’dir. Elektron dizilişi, (xe) 4f14 5d9 şeklindedir. Kararlı izotoplarının atom ağırlıkları 191 ve 193’dür. Ir-192 radyoaktif izotoptur. 2+,3+,4+ ve 6+ değerliklerini alabilir. Metalik iridyum, yüzey merkezli kübik kristal yapıya sâhiptir. Yoğunluğu 22,65 g/cm3 olup, 2454°C’de erir ve 5300°C’de kaynar. Bütün asitlere karşı dayanıklıdır. Kral suyundan bile etkilenmez. Ancak sodyum perklorat…

Read More

İRAN

DEVLETİN ADI         İran İslâm Cumhûriyeti BAŞŞEHRİ     Tahran NÜFÛSU        59.570.000 YÜZÖLÇÜMÜ  1.648.000 km2 RESMÎ DİLİ    Farsça DÎNİ   İslâmiyet (Şiî) PARA BİRİMİ  Riyâl Asya’nın batısında yer alan bir devlet. Kuzeyinde Sovyetler Birliği ve Hazar Denizi, doğusunda Afganistan ve Pakistan, batısında Türkiye ve Irak, güneyinde Basra ve Umman körfezleri bulunur. Târihi M.Ö. 3000 yıllarından beri İran biliniyordu. Bilinen en eski imparatorluk Elamlıların M.Ö. 1100-600 yıllarında kurdukları imparatorluktur. Elamlıların yerine Medlerin kurmuş oldukları imparatorluğu Persli Keyhüsrev M.Ö. 550 yılında yıkmış ve Anadolu’nun büyük bir bölümü dâhil olmak üzere egemenliği altına almıştır. İskender komutasındaki Yunanlılar…

Read More

İRÂDE-İ SENİYYE

Osmanlı Devletinde özel veya resmî bir iş hakkında verilen pâdişah emri. Önceleri sadrâzamların arzları üzerine, yâni telhis ve takrirlerin üst kenarlarına yazılan pâdişah mütâlaalarına hatt-ı hümâyûn denilirdi. 1839’dan îtibâren ise pâdişâh emirlerine “irâde, irâde-i şâhâne” veya “irâde-i seniyye” denilmeye başlandı. Hatt-ı Hümâyûnda, konu ile ilgili belge, ekleriyle birlikte pâdişâha sunuluyordu. Pâdişah da konu hakkında karârını bizzat kendi el yazısıyla belgenin üst tarafına yazıyordu. İrâdelerde ise arz tezkiresi adı verilen telhisler, pâdişâha değil “serkâtib-i şehriyâri” denilen başkâtibe yazılmaya başlandı. Pâdişahın kendisine okunan arz tezkirelerinde belirtilen konu hakkındaki kararı serkâtib tarafından aynı…

Read More

İPOTEK

Alm. Hiypothek (f), Fr. Hypothèque (f), İng. Mortgage. Rehin hukûkuna âit bir terim. Rehin vermek, bir sebepten dolayı bir şeyi hapsetmek, alıkoymak demektir. İpotek; arsa, binâ gibi gayrimenkul (taşınmaz) bir malın, doğmuş veya ileride doğabilecek bir borca karşılık, alacağın teminât altına alınabilmesi için tapuya şerh edilmesi sûretiyle, bir sözleşme sonucu ortaya çıkan gayrimenkul mal rehinidir. İpotek, aynî bir haktır. Borca karşılık teminât olarak gösterilen gayrimenkulün, borçluya âit olması şart değildir. Mal sâhibinin ipotek edilen gayrimenkul üzerinde zilyetliği (elde bulundurma ve faydalanma hakkı) devâm eder. İpotek, tarafların serbest irâdesiyle yaptıkları sözleşmenin…

Read More

İPEKBÖCEĞİ (Bombyx mori)

Alm. Seidenspinner (m), Seidenraupe (f), Fr. Ver à soi (m), İng. Silk-moth. Familyası: İpekböceğigiller (Bombycidae). Yaşadığı yerler: Evcil olarak evlerde dut yaprakları üstünde beslenir. Özellikleri: Bir çeşit gece kelebeği. Tırtılı ipek kozasını yapar ve dut yaprağı yer. Bir koza 800 metre uzunluğa varan bir tek ipek telinden örülür. Ömrü: İki ay kadar. Çeşitleri: Tek evcil türdür. Böcekler sınıfının pulkanatlılar takımından ipekböceği kelebeğinin tırtılı. Bu kelebeğin tırtılı ipek kozası yapar ve dut yaprağı yer. Kelebekler açık krem renginde tombul vücutlu ve yumuşak tüylüdür. Evcil olarak beslene beslene kelebek uçamaz hâle gelmiştir.…

Read More

İPEK YOLU

Alm. Die Seidenstrasse, Fr. La route (f) à soie, İng. The silk-road. Çin’i, Asya üzerinden Anadolu ve Avrupa’ya bağlayan târihî kervan yolu. En çok taşınan ticâret eşyâsı ipek olduğu için, bu yola İpek Yolu adı verilmiştir. İpek Yolu mîlâttan önce kullanılmaya başlandı. İpek Yolu esas itibâriyle Antakya’dan başlayarak İran ve Afganistan’ın kuzeyinden geçerek Pamir Ovasına kadar varırdı. Burada Taş Kule denilen yerde batıdan gelen ticârî mallar, doğunun mallarıyla değiştirilirdi. İpek Yolunun bir kolu Baktriyo yolundan Hindistan’a gider, başka bir kol da Batı Türkistan’ın güneyinden geçerdi. Doğu Türkistan’a Taklamakan Çölünün güneyinden…

Read More

İPEK

Alm. Seide, Fr. Soie, İng. Silk. İpekböceği tırtılının salgıladığı bir madde. Bu madde havayla temas edince katılaşmaktadır. Buna ipek teli denir. İpekböceği yumurtaları kış boyunca 10°C sıcaklıkta, kuru ve havadar bir yerde muhâfaza edilir. İlkbahar gelince, sıcaklığı kademeli olarak 23°C’ye çıkarılan bir odaya yerleştirilirler. İpekböceği larvası 10 gün içinde yumurtadan çıkar. Bundan sonraki 25-35 günlük larva döneminde 4 defâ deri değiştirir. Her deri değiştirirken 24 saatlik uykuya yatar. Dut yaprakları ile beslenen ipekböcekleri, deri değiştirmelerini tamamladıktan sonra artık bir şey yemezler ve koza örerler. Koza üç günde örülür. Bu günlerde…

Read More

İP-İPLİK

Alm. Strick (m), Seil (n); Faden (m), Fr. Corde (f), cordeau (m); fil (m), İng. Rope, cord; thread. Keten, kenevir, pamuk, yün, kıl ve ipekten tabiî, birleşiklerden sun’î olarak hazırlanan türlü vasıflarda yapılan dikiş ve dokuma sanâyiinde kullanılan tel hâlinde madde. Eğirme, bükme, örme, çekme ve îmâl etme sûretiyle ip yapılır. Günlük hayatta, dokuma-tekstil sanâyiinde, tıp, biyoloji, denizcilik ve çeşitli dallarda ip-iplik deyimi kullanılır. İnsanlığın başlangıcından beri ip bilinmektedir. İlk insan, ilk peygamber olan hazret-i Âdem devrinde iplik yapılıp, kullanılırdı. Kumaş, ev eşyası, ihtiyâç malzemeleri dokunup, zamanla sanâyi hâlini aldı.…

Read More

İNTİHAR

Alm. Selbstmord, Freitod (m), Fr. Suicide (m), İng. Suicide. Kendini öldürme. İnsanın kendisinin hayâtına kasdetmesi işi, akla gelebilecek her türlü yolla olabilmektedir. Bunlar, kendisini asmaktan, son hızla giden bir arabayla uçurumdan atlamaya kadar çok çeşitlidir. Psikiyatride tek ölüm sebebi olarak sayılabilecek intihar, sanâyileşmiş ülkelerde en sık rastlanan on ölüm sebebi arasına girmiştir. Hattâ genç erkeklerde en sık ölüm sebebidir. İntihar olayları ile yaş arasında doğru orantılı bir ilişki gözlenmektedir. Yaş ilerledikçe intihara daha sık rastlanır. İntihar olayı erkeklerde daha çok vukû bulmaktadır. İntiharın zamanla da ilişkisi vardır. Gece yarısından sonra…

Read More

İNTERPOL

Milletlerararası polis örgütü. Adı örgütün telgraf adresini meydana getiren kısaltmanın günlük dilde kullanıma dönüşmesinden ortaya çıkmıştır. Örgüt 1923’te Viyana’da kuruldu. İkinci Dünyâ Savaşından sonra 1946’da yeniden örgütlendi. Örgüte yaklaşık 100 ülke üyedir. Milletlerarası suçlara karşı üye ülkelerin polislerinin ortak çalışmasını kolaylaştırmak gâyesiyle kurulmuştur. Tüzüğünde, ırksal, dînî ve askerî eylemlerde bulunmak ve devletlerin iç işlerine karışmak yasaklanmıştır. Örgütün genel kurulu her sene değişik bir ülkenin başkentinde toplanır. Bu toplantıda örgütün genel siyâsetini belirleyen kararlar alınır, çalışma programı yapılır ve örgüt yöneticileri seçilir. İnterpol’ün her ülkedeki büroları, o ülkenin emniyet görevleri ile…

Read More

İNTEGRAL HESAP

Alm. Integralrechnung (f), Fr. Calcul (m)integral, İng. Integral calculus. Verilen bir f(x) fonksiyonunu türev kabul eden F(x) fonksiyonunun bulunması. F(x) fonksiyonuna f(x) fonksiyonunun integrali veya ilkeli denir. İntegral, toplam kelimesinin (sum) baş harfi olan: ∫  işâreti ile gösterilir. ∫ 12ba’ type = “#_x0000_t75” coordsize = “21600,21600”> f(x) dx = F(b) – F(a) Burada C bir sâbiti göstermekte ve integralin bir sâbit farkı ile bulunabileceğine işâret etmektedir. f(x) = xn şeklindeki fonksiyonun integrali F(x)=xn+1/(n+1) olarak bulunur. Bir eksen takımında gösterilen f(x) fonksiyonunun altında kalan a £ x £ b aralığındaki alan, integral hesap yardımıyla…

Read More

İNTÂNİYE

Alm. Infektionskrankheiten (f.pl.), Fr. Maladies (f.pl.), infectieuses, İng. Section dealing with infectious diseases. İç hastalıklarının enfeksiyon hastalıklar ile ilgilenen bölümü. Bulaşıcı hastalıklar, târihin eski dönemlerinden beri insanlık için bir problem olmuştur. Salgınlar, târihin akışını değiştirmiş, savaşların kaybedilmesine, ülkelerin yıkılmasına sebep olmuşlardır. On dokuzuncu asrın sonlarında tıpta ortaya çıkan ilerlemeler 20. asırda da devâm etmiş ve günümüze kadar süregelmiştir. Tıp konuları son derece genişlemiş, bilgilerin artması tıbbın kendi içinde bölümlere ayrılmasını gerektirmiştir. Bu bölümler içerisinde konusu en geniş olan bölüm dâhiliye (iç hastalıkları) bölümüdür. Bilgilerin artması, yeni ilâçların bulunması iç hastalıkları…

Read More

İNŞÂAT SANÂYİİ

Alm. Bauindustrie; Fr. Industrie (f) du bâtiment, İng. Construction Industry. Yapım sektörü. Bu sanâyi dalı gerek devlet eliyle yürütülerek ve gerekse özel sektör yoluyla, her ülkenin ekonomisine önemli katkıda bulunur. Kamu sektörü, devletin her seviyedeki çeşitli inşâat projelerini gerçekleştirir. Ayrıca özel sektöre verilen devlet inşaatlarının yürütülmesinde çeşitli görevler alır. Özel sektör, inşâat sanâyiinde devlet inşaatlarını üstlenerek veya bir binâdaki küçük tamiratlardan, büyük inşâatlara kadar çeşitli türde inşâatlarla, doğacak özel ihtiyaçlara cevap verir. İnşâat sanâyii; yollar, köprüler, hava meydanları, barajlar, kuvvet santralleri, su yolları, demir yolları, su arıtma sistemleri, fabrikalar, câmiler,…

Read More

İNSÜLİN

Alm. Insulin (n), Fr. ınsuline (f), İng. Insulin. Pankreastaki B(beta) hücrelerinden salgılanan ve kandaki şeker miktarını ayarlamada en büyük rolü oynayan hormon. Kan glikozunun (kan şekerinin) normal seviyesi 90-100 mg/100 ml sınırları arasında olmalıdır. İnsülin kan şekerini bu sınırlar içinde muhâfaza eder. İnsülin kanda glikoz miktarını azaltır, glikozun kullanımını arttırır. Dokularda glukojen depolarını fazlalaştırır. (Bunun dışında yağ ve protein kullanımına da etkili olur.) Vücudun toplam protein miktarını arttırır, büyüme hormonu ile ilişkili olarak büyümeye de müsbet tesir eder. İnsülin yokluğunda, yâhut aşırı azalmasında proteinlerin aşırı yıkımında ve idrarda protein artıkları(üre)…

Read More

İNSAN HAKLARI

Alm. Menschenrechte, Fr. les droites humaine, İng. Human rights. İnsanların, renk, ırk, dil farkı gözetmeden siyâsî (politik), iktisâdî (ekonomik), içtimâî (sosyal) haklarını korumak, garanti altına almak ve bu hakların kullanılmasını temin etmek. İnsan, medenî yaşamak için yaratılmıştır. Medeniyet ise, tâmîr-i bilâd ve terfih-i ibâd’dır. Yâni beldeleri bayındır hâle getirmek, memleketleri kalkındırmak, fennî her çeşit gelişmeyi insanların, milletlerin hürriyetleri, râhat ve huzûr içinde yaşamaları için kullanmak demektir. İlk insan ve ilk peygamber Âdem aleyhisselâmdan îtibâren insanlar, medenî olarak yaşamış ve şahsî haklarını kullanmışlardır. Peygamberlerin bildirdiklerine îmân edip bu yolda gittikleri müddetçe,…

Read More

İNKALAR

Alm. Die Inkas (m.pl.), Fr. Les ıncas (m.pl, İng. Incas. Güney Amerika kıtasında eski bir kavim. Bugünkü Peru, Ekvator, Brezilya, Bolivya ve Şili devletleri topraklarında yaşayıp, Amerika kıtası medeniyetini kurdular. İnka soyundan gelenlerin kurdukları devlet 16. yüzyılda İspanyol sömürgecileri tarafından yıkıldı. On üçüncü yüzyılda Cuzco Vâdisine yerleşen küçük bir kabîlenin İnka adlı şefi tarafından kurulan birlik, zamanla kuvvetlendi. Marko Kapak devrinde askerî harekâtlarda bulunup, komşu kabîlelere hâkim oldular. İnkaların güçlenip genişlemesi, İspanyol sömürge kuvvetlerinin 1532’de kıtaya gelmesine kadar devâm etti. İspanyollar, Francisco Pizarro başkanlığında Tumbezi’den İnkaların başkenti Cuzco’ya hareket ettiler.…

Read More

İNGİLTERE

DEVLETİN ADI Büyük Britanya ve Kuzey, İrlanda Birleşik Krallığı BAŞŞEHRİ   Londra NÜFÛSU      57.411.000 YÜZÖLÇÜMÜ  244.110 km2 RESMÎ DİLİ  İngilizce DÎNİ   Hıristiyanlık PARABİRİM  Sterlin Avrupa’nın kuzeybatı kıyısında yer alan Britanya Adalar Topluluğu üzerinde, dört ülkeden müteşekkil bir devlet. Bu adalar topluluğu Büyük Britanya ve İrlanda Adalarıyla birlikte, 5000 küçük adadan meydana gelmiştir. Batısında İrlanda Denizi, doğusunda Kuzey Denizi, kuzeyi, güneybatısı ve kuzeybatısı Atlas Okyanusu ile çevrilidir. Bu Birleşik Krallığa Büyük Britanya, Kuzey İrlanda, İskoçya Krallığı ve Gall Prensliği dâhildir. Târihi İngiltere târihi, 5. yüzyılda Britanya Adasına Anglosaksonların ayak basmasıyla başlar. Anglosaksonlar…

Read More

İNGİLİZ MİLLETLER TOPLULUĞU

Alm. British Commonwealth of Natinns, Fr. Communauté Britanique de nations, İng. British Commonwealth of Nations. Birleşik Krallık ile bâzı eski sömürgelerini içine alan bağımsız devletler topluluğuna 1931-1946 yılları arasında verilen ad. Geçmişte Büyük Britanya’ya bağlı bâzı bağımsız devletlerden meydana gelen topluluk üyesi ülkeler bağımsızlıklarını kazandıktan sonra İngiltere’yle dostluk ve işbirliğini sürdürmeyi, Büyük Britanya hükümdârını birliğin sembolik lideri olarak tanımayı kabul etmişlerdir. Sömürgelere özerklik tanımaya dayalı İngiliz politikası 19. yüzyılda bâzı bağımsız devletlerin doğmasına sebeb oldu. Parlamenter idâre tarzına alışmış çok sayıda Avrupalının yaşadığı bu devletlerin hükümranlık sahası oldukça genişti. 1920’lerden…

Read More