İNEK

Alm. Kuh (f), Fr. Vache (f), İng. Cow. Familyası: Boynuzlugiller (Bovidae). Yaşadığı yerler: Evcil olarak dünyânın her tarafında yetiştirilir. Özellikleri: Mideleri dört gözlüdür. Geviş getirir. Et ve sütü için beslenir. Ömrü: 20-25 yıldır. Çeşitleri: Friz (Holstein), Jersey, Simental, Montafon, Plevne ırkı, Silifke ırkı en çok bilinen süt inekleridir. Ergin dişi sığırlara verilen ad. Boğanın dişisi olarak da bilinir. Karnının altında iki arka bacağı arasında iri memeleri vardır. Otla beslenir. Midesi dört gözlüdür. Geviş getirir. Boynuzları dâimî olduğundan kırılınca yenisi çıkmaz. Bütün sığırlar gibi üst kesici dişleri bulunmadığından otu alt çene…

Read More

İNEBAHTI DENİZ MUHÂREBESİ

Osmanlı donanması ile Papalık, Malta, Venedik ve İspanya müttefik donanmalarının İnebahtı (Leponta) denilen yerdeki muhârebesi. Papa Beşinci Piyer, Osmanlıların Kıbrıs’ı kuşatması sırasında hummalı bir faaliyet içine girmiş ve bu devlete karşı yeni bir Haçlı ittifakı sağlamaya çalışmıştı. Papanın bu teklifini Fransa, Almanya ve Polonya’nın reddetmesine karşılık; İspanya, Venedik ve Malta kabul etti. Böylece Papanın bu faaliyetleri netîcesinde İspanya Kralı İkinci Filip, Papa ve Malta şövalyeleri ile Venedik arasında bir ittifak vücuda geldi. Daha sonra bu ittifaka Toskana, Ceneviz, Savua, Malta ve Ferrara gibi küçük prenslikler de katıldı. Müttefik ordusunun başkumandanlığını…

Read More

İNDÜKSİYON MOTORU

Bir çeşit elektrik motoru. Alternatif akım ile çalışır. Buna asenkron motor da denir. Asenkron adı, devir sayısının döner alanla senkron (eş zamanlı) olmamasından gelir. Yapı: Stator ve rotordan meydana gelmiştir. Stator: İndüksiyon motorunun duran kısmına denir. İnce saç plâkalarının bir arada paketlenmesi ile yapılır. Bu saçların iç kısımlarında oyuklar vardır. Stator sargıları bu oyuklara yerleştirilir. Bu yerleştirme işini bobinajcılar (Bkz. Bobinaj) yapar. Bu saç paket sonradan bir gövdeye yerleştirilir. Rotor: İndüksiyon motorunun dönen kısmına rotor denir. Rotor sincap kafesli ve bilezikli olmak üzere iki şekilde yapılır. Bu da ince sac…

Read More

İNDİYUM

Alm. Indium (n), Fr. Indium (m), İng. Indium. Kimyâsal sembolü In olan metalik bir element. İndiyumun tabiatta bilinen bir minerali yoktur. Çok az rastlanan bu element genellikle çinko minerallerinde bulunmaktadır. 1803 yılında Winkler tarafından ortaya çıkarılmıştır. Özellikleri: İndiyum kalay yumuşaklığındadır. Saf hâlde gümüş gibi parlak olup, özgül ağırlığı da 7,31 g/cm3tür. Atom numarası 49, atom ağırlığı da 114,82’dir. Periyodik cetvelin III-A grubu elementlerinden olup, kimyâsal özellikleri bakımından alüminyuma benzer. Bileşiklerinde genellikle 1+ veya 3+ değerliklidir. 2+ değerlikli bileşikleri de vardır. 3+ değerlikli tuzları suda çözünen renksiz bileşiklerdir (In2(SO4)3 veInF3 gibi).…

Read More

İNCİNME

Alm.Verstauchung (f), Fr. foullure (f), İng. sprain. Zorlanma, darbeye mâruz kalma, bir şeyin altında kalma gibi durumlar sonucunda ortaya çıkan ve genellikle eklemleri ilgilendiren eklem bağlarının gerilmesi, hafif zedelenme durumu. İncinmede el ve ayak eklemleri en müsâit yerlerdir. Âni burkulma, çekilme, kıvrılma, basınca mâruz kalma gibi durumlar buralarda kolaylıkla incinmeye yol açabilir. İncinen mafsalda ağrı şiş ve kızarıklık görülebilir. İncinen bir mafsal karşısında ilk yapılacak en faydalı iş, o mafsala rahat edeceği şeklin verilmesi ve bir müddet bu şekilde istirahat edilmesidir. Bu pozisyonda ekleme 10-15 dakika buz tatbiki çok faydalı…

Read More

İNCİL

Alm. Neues, Testament, Fr. Evangile, İng. Evangelium, Bible. Allahü teâlânın peygamberleri vâsıtasıyla insanlara gönderdiği dört büyük kitaptan biri. Hazret-i Îsâ’ya indirilmiş olup, Hıristiyanlık dîninin kutsal kitâbıdır. “İncîl” kelimesi Süryânîcedir. Lügatte “göz nûru” demektir. Hazret-i Îsâ’ya inzâl edilen (indirilen) hakîki İncil, hiç şüphesiz Allah kitâbıdır. Fakat bugün, bu hakîkî İncil mevcut değildir. Bugün Hıristiyanların elinde bulunan ve “Evangelium” veya “Bible” adını verdikleri Mukaddes kitapta, eski hakîkî İncil’den kalmış pek az parça vardır. Esas İncil, İbrânî dili ile idi. Bu kitap, sonraları Yunancaya, Lâtinceye, yanlış olarak çevrilmiş, zamanla içerisinde birçok parçalar eklenmiş,…

Read More

İNCİÇİÇEĞİ (Convallaria majalis)

Alm. Malgloeckchen (n), Fr. muguet (m). İng. Lily of the valley. Familyası: Zambakgiller (Liliaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara ve Akdeniz bölgesi (Toroslar). Nisan-mayıs ayları arasında beyaz ve güzel kokulu çiçekler açan, 20-30 cm boyunda, sürünücü köklü, çok yıllık otsu bir bitki. Daha çok gölgeli ve rutubetli yerlerde, orman altlarında, vâdilerde ve dere kenarlarında yayılış gösterir. Yapraklar oval veya elipsodik, tam kenarlı, paralel damarlı ve koyu yeşil renklidir. Çiçekler uzun bir sapın ucunda, 6-10’u bir arada, salkım durumunda toplanmışlardır. Saplar ince, kısa ve sarkıktır. Çiçekler çan şeklinde ve beyaz olup uçları…

Read More

 İNCİ

Alm. Perle (f), Fr. perle (m), İng. pearl. İstiridye gibi bâzı kabuklu deniz hayvanlarının içinden çıkarılan, genellikle süs eşyâsı olarak kullanılan küçük tâne. Bunlar, küçük, yuvarlak, yüksek değerli, sert, sedef rengindedirler. Hayvanın vücuduna bir kum tanesi, bir parazit veya sun’î olarak bir sedef parçası girince etrafında bunu kaplayan sedefimsi bir madde hâsıl olur. Böylece tabaka üst üste gelerek küresel inci meydana gelir. Divan şiirinde incinin teşekkülü nisan yağmurlarının yağmasına bağlanmıştır. Rivâyete göre, istiridye kabuklarını açınca, yağmur tâneleri içeri alınır ve incinin ortaya çıkmasına sebeb olur. Peygamber efendimize de “dürr-i yetîm”…

Read More

İNANÇOĞULLARI (Lâdik Beyliği)

On üçüncü ve on dördüncü asırlarda Lâdik’te (Denizli) hüküm süren bir Türk beyliği. Moğol istilâsı önünden kaçarak Denizli ve Honaz bölgesine gelen Türkmenler tarafından kurulmuş olan bu beyliğe İnançoğulları da denilmektedir. Denizli yöresi, 1071 Malazgirt Muhârebesini tâkib eden senelerde, Anadolu’nun büyük bir kısmı ile berâber Kutalmışoğlu Süleymân Bey tarafından fethedildi. Bir süre Türklerin elinde kaldıktan sonra, 1097 senesinde tekrar Bizanslıların eline geçti. Zaman zaman Bizanslılarla Türkler arasında el değiştiren Denizli, 1206 senelerinde tekrar fethedildi. Lâdik, 13. asrın son yarısında Honaz ve Afyonkarahisar ile birlikte Anadolu Selçuklularının meşhur vezîri Sâhib Ata…

Read More

İNALOĞULLARI

Diyarbakır’da (Amid) bir asra yakın hüküm sürmüş olan Türk beyliği. Sultan Melikşâh’ın ölümünden sonra çıkan karışıklıklar sırasında son Mervânî Emîri Nâsırüddevle Mansûr, Meyyâfârikîn’i alarak Diyârbekir bölgesindeki emirliğini tekrar kurmaya çalıştı. Fakat Sûriye Selçuklu Sultânı Tutuş, daha önce davrandığı için, Diyârbekir’i ele geçirerek, Sultan Emir Tuğtegin’i vâli tâyin etti. Tuğtegin, Sultan Tutuş ile birlikte Berkyaruk’a karşı savaşırken, esir düştü. Bu sırada Tuğtegin’in yokluğundan faydalanan Türk beyleri, Diyârbekir bölgesini paylaştılar. Sadr adlı bir Türk beyi de Diyarbakır’a hâkim oldu. Musul emîri Kürboğa’nın şehri ele geçirme teşebbüsünü başarıyla önleyen Sadr, kısa süre sonra…

Read More

İMZÂ

Alm. Usterschrnt (f); Unterzeichnung (f), Fr. Signature (f), İng. signature; subscription. Bir şahsın kişiliğini tesbite ve başkalarından ayırmaya yarayan, genellikle o kişinin ismini taşıyan husûsî işâret. Bu işâretin el ile yazılması hukûkî bir kâidedir. Fakat istisnâ olarak imzâ yerine geçecek işâretler de kullanılabilir. İmzâ, şahsa âittir. Bir müessesenin imzâsı olmaz. Ancak, temsilcinin imzâsı olur. İmzâ kelimesi Arapçada “geçmişe mal etmek” mânâsına gelir. İster el ile yazılmış olsun, ister imzâ yerine geçen bir işâret kullanılmış bulunsun, imzâ ilişkin olduğu metnin kabul edildiğinin bir ifâdesidir. Başka bir ifâdeyle, imzâ atmakla o kimse…

Read More

İMROZ ADASI

Yeni adıyla Gökçeada olan bir adamız. Çanakkale Boğazının kuzeybatısında 274 km2lik bir alana sâhip, Çanakkale iline bağlı bir ilçedir. 1990 sayımına göre toplam nüfûsu 7947 olup, nüfus yoğunluğu 29’dur. Zeytin, pırnal meşesi, defne, hayıt, dere boylarındaki zakkumlarla yamaçları örten kızılçamlar adada Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğünü gösterir; fakat zeytinliklerin 200 metrede bitmesi değişik bir Akdeniz ikliminin varlığını ortaya koyar. Isı -10°C’ye kadar düşebilir. Adanın en geniş ekim alanı, tabiî yol olan Büyükdere, hâkim bir mevkide bulunan Kaleköy, Venedik Kalesi harâbelerinin bulunduğu bölgedir. Dereköy de aynı tabiî yol üzerindedir. İmroz 1456’da Türkler…

Read More

İMRALI ADASI

Marmara Denizinin en küçük adalarınan biri. Adanın yüzölçümü 10 km2 dir. Kuzey güney doğrultusunda 6 km uzunluğa ve 3 km genişliğe sâhiptir. En yüksek yeri (217 m) olan Türk Tepesi buradadır. Bu çizginin güneyinde ise kil, killi kalker, kumtaşı ve çakıllardan müteşekkil, alçak ve tatlı eğimli bir arâzi yer alır. İmralı’yı Bizanslıların elinden Orhan Gâzinin kumandanlarından kaptan Emir Ali almıştı. İlk açık cezâ evi, 1935 senesinde İmralı’da kuruldu. Cezâevinin binâ ve tesisleri Merkez ve Mete diye adlandırılan iki garnizonda toplanmıştır. Adada bulunan üç Rum köyü varlığını İstiklâl Harbi sonlarına kadar…

Read More

İMPULS

Alm. (An) stoss (m); Antrieb (m), Fr. Impulsion (f), İng. Impulse. Bir kuvvetin, belirli süre içerisinde bir cisme uygulanması hâlinde, bu kuvvet ile etki süresinin çarpımına verilen isim. Buna kuvvet çarpması veya itme de denir. Dinamiğin temel prensibine göre, m kütleli bir cisme belirli bir Dt süresinde, sâbit bir F kuvveti tatbik edildiğinde, cismin hızında Dv kadar değişme görülür ve cisim sabit bir a ivmesini kazanır. Bu durumda: F = m.a’dır. İvme, hızın birim zamandaki değişme miktarı olduğuna göre:        Dv a = ¾¾ ‘dir        Dt Şu hâlde:            …

Read More

İMPEDANS

Alm. Impedanz (f), Fr. Impèdance (f), İng. Impedance. Bir alternatif akım devresinin toplam direnci. Fizikte Z harfi ile gösterilir. İmpedans akıma karşı gösterilen zorluktur. Büyüdükçe akım azalır. Bir alternatif akım devresindeki efektif akım şiddeti Ie, efektif potansiyel farkı Ve ise bu devrenin Z impedansı:         Vc Z = ¾¾¾’dir.          Ic Direnç, self ve kapasitenin seri bağlı olduğu bir alternatif akım devresi: Alternatif akım devresindeki birbirine serî olarak bağlı bulunan rezistansın direnci R, indüksiyon bobininin özindüksiyon katsayısı (selfi) L, kondansatörün kapasitesi (sığası) C ise, impedansın alacağı değer:                       1         …

Read More

İMLÂ KURALLARI

Alm. Rechtschreibung. Orthographie (f), Fr. Orthographe (f), İng. Ortohography.  Bir dilin yazıya geçirilmesinde uyulması şart olan kâideler. Bunlar her dilin hususiyetlerine göre değişik olabildiği gibi, birçok dillerde ortaklaşa kullanılanları da vardır. Bir dilin yazıya geçirilmesinde birlik, doğruluk, anlaşılırlık ve düzgünlüğün sağlanması için o dilin imlâ kurallarına uymak mecbûridir. Türkçedeki imlâ kurallarının bir kısmını harfler, ekler, bâzı kelimelerin yazılışları, bir kısmını da noktalama işâretleri ihtivâ eder. Bunlar şu şekilde sıralanır: Büyük harfin kullanıldığı yerler: Her cümlenin başındaki kelimenin ilk harfi veya cümle sonunda nokta (.), iki nokta üstüste (:), ünlem (!),…

Read More

İMLÂ

Bir dilin, belli kurallar çerçevesinde yazıya geçirilmesi. Dildeki seslerin karşılığı olan harflerden meydana gelen alfabe, dilin yapısına uygun bir imlâ meydana getirir. Bu imlâ, uzun senelerin deneme ve değişikliği netîcesinde belli kurallarda oturur. Bu ise o milletin kültürünü etkiler. Sık sık imlâ değişmesi, o milletin kültüründe kopukluğa ve karışıklığa yol açar. Dünyâda kullanılan 770 çeşit dil içinde imlâ kuralları, fesâhat (güzel ve açık konuşma) ve belâgat (düzgün söz söyleme) bakımından en mükemmel dil Arabîdir. Fransızca ve İngilizce konuşma dilleri, kullanılmayan seslerin bulundurulması, sesli ve sesdeşleri bir kaç çeşit değerlendirmesi sebepleriyle…

Read More

İMBİK

Alm. Destillier-apparat, -kolben (m), Retorte (f), Fr. Aiambic (m), İng. Still, retort. Madde karışımlarının damıtılmasında kullanılan kap. Bâzan imbik, sıvıların buharlaştırıldığı ve buharın yoğunlaştırıldığı kap anlamında da kullanılır. İmbiklemek, damıtmak demektir. Yâni saf olmayan bir karışımı saf hâle getirmek demektir. Bunun için saf olmayan madde bir imbikte ısıtılır. İlk önce kaynama noktası en düşük olan sıvı buharlaşır. Buhar bir soğutucudan geçirilerek yoğunlaştırılır ve bir toplama kabında toplanır. Bu sıvı bitene kadar, termometre hep aynı sıcaklığı gösterir. Sıvı bittikten sonra termometre yükselmeye başlar. Bu sıcaklık yükselmesi, ikinci sıvının kaynama noktasına erişinceye…

Read More

İMÂRET

Alm. Armenküche (f), Fr. Cuisine (f), Pour les pauwres, İng. Kitchen for the poor. İslâm memleketlerinde, bilhassa Osmanlı Devleti zamânında medrese talebelerine, fakirlere ve her isteyene Allahü teâlânın rızâsı için bedâva yiyecek dağıtmak üzere kurulmuş aşevleri. İlk zamanlarda birçok hayır işinin yapıldığı bir kurum olan imâretler, sonraları sâdece yiyecek dağıtılan yerler haline gelmiştir. Ayrıca her imâretin, sanat târihi bakımından da bir değeri vardır. İmâretler ilk defa, Peygamber efendimiz zamânında ortaya çıkmıştır. Medîneli Ensâr ile Muhâcirlerin fakirleri,Mescid-i Nebî yanındaki “Suffa” denilen büyük çardak altında yaşarlar, ilim öğrenmek ve öğretmekle uğraşırlardı. Ömürlerinin…

Read More

İMÂM-ÜL-HAREMEYN

Şafiî mezhebinde fıkıh âlimi ve İmâm-ı Gazâlî hazretlerinin hocalarından. Adı Abdülmelik bin Abdullah bin Yûsuf Cüveynî’dir. 1028 (H. 419) de Cüven’de doğdu. 1085(H. 478) te Nişâbur’da vefât etti. İlk hocası, babası Muhammed Cüveynî’dir. Sonra Ebû Kâsım İsfehânî’den, Ebû Hasan Muhammed Müzekka’dan, Ebû Abdullah Habbâzî’den ilim tahsil etmiştir. İmâm-ül Haremeyn, fıkıhta, usûlde, kelâmda kendisine has, fakat Ehl-i sünnetten ayrılmayan bir yol tâkib etmiştir. Bu büyük âlim, gâyet fasih bir hatip, pek hassas ruhlu bir edipti. Saatlerce ders verir ve ifâdelerindeki belâgat ve âhenk, hiçbir sekteye uğramazdı. Sözlerindeki âhenk, akmakta olan berrak…

Read More

İMÂM EFENDİ

Evliyânın meşhurlarından. 1858 (H.1274)de Erzurum’da doğdu. 1922 (H. 1340)de Harput’ta vefât etti. Türbesi, Harput’ta Meteris Kabristanındadır. Kars’ta üçüncü tabur imamlığı yapması sebebiyle İmam Efendi lakabıyla tanındı. Asıl ismi, Osmân Bedreddîn’dir. Babası Seyyid Selman Sukûtî’dir. Küçüklüğünde babasının eğitimi ve terbiyesi altında kıymetli bir cevher ve edep timsâli olarak yetişti. Dokuz yaşında Kur’ân-ı kerîm’i ezberlemekle şereflendi. Sonra Erzurum medreselerinde; sarf, nahiv dersleri alarak Arabî öğrenmeye başladı. Kısa zamanda akrânı arasında seçkin ve sevilen bir talebe oldu. Arabîde âlet ilimlerini öğrendikten sonra; tefsir, hadis ve fıkıh gibi ilimlerde temel metinleri okudu. Mehmed Tâhir…

Read More

İMÂDÜDDÎN KÂTİBEL-İSFEHÂNÎ

Büyük mücâhid Selâhaddîn-i Eyyûbî devrinin Nizâmiye Medreselerinden yetişen târihçi ve İslâm âlimlerinin büyüklerinden. İsmi, Muhammed bin Muhammed bin Hâmid Safiyyüddîn el-İsfehânî olup, künyesi Ebû Abdullah’tır. Lakabı İmâdüddîn’dir. Kâtib-ül-İsfehânî diye de bilinir. 519 (M. 1125) senesinde İsfehan’da doğdu. 597 (M.1201) senesinde Ramazân-ı şerîf ayının 1. günü Şam’da vefât etti. İmâdüddîn el-İsfehânî, doğum yeri olan İsfehân’da ilim tahsiline başladı ve kendini yetiştirdi. Sonra 1139’da Bağdat’a gidip Nizâmiye Medresesinde fıkıh ve edebiyât öğrendi. 1148’de Musul’a, 1149’da âilesi ile beraber tekrar İsfehân’a döndü. 1155’e kadar burada kaldı. İlim tahsiline devam etti ve eserleri için…

Read More

İMÂDŞÂHLAR

Hindistan’ın Dekken bölgesinde Fethullah İmâdülmülk tarafından kurulan hânedân. Hânedâna mensup hükümdârların hepsi, isimlerine İmâdşâh ünvânını eklediği için devletleri de bu isimle anıldı. Ayrıca Berar’da kurulduğu için Berar Devleti diye de bilinir. Fethullah İmâdülmülk, aslen Vicayanagarlı bir Brehmen olup, Dekken’deki Behmenî Hükümdârı Birinci Ahmed Şâh’ın Vicayanagar’a yaptığı sefer sırasında esir alınmış ve İslâm terbiyesi ile büyütülmüştü. Sonraları Berâr Vâlisi Abdülkâdir Hanın hizmetinde çalıştı. Onun ölümünden sonra Behmenî Sultânı İkinci Muhammned Şah zamânında bu şehre vâli tâyin edildi. Muhammed Şahın vefâtından sonra taht kavgalarından faydalanarak, 1490 senesinde Berâr’da bağımsızlığını îlân etti. Behmenîlerin…

Read More