Elektrik Akımı

Alm. Elektrichestrom, Fr. Courant (m), électrigue, İng. Electric current. Elektrik yüklerinin bir yerden bir yere gitmesi. Bu, yüklerin kendi başlarına gitmesi şeklinde olabildiği gibi, yüklerin bir madde üzerine binerek taşınması şeklinde de olabilir. Kendi başlarına taşınarak akım meydana getiren elektrik yükleri, sâdece negatif yüklü elektronlardır. Pozitif yüklerin akım meydana getirmesi, dâimâ maddenin atom ve moleküllerine bağlıdır. Maddeye bağlı olarak yüklerin taşınmasıyla elektrik akımının elde edilmesine Van de Graaff Jeneratörü misal olarak verilebilir. Bu sistemde yüksek potansiyelli kaynaktan çıkan yüklerin, tepedeki küreye taşınması, dönen bir yalıtkan şeritle sağlanmaktadır. Bu tip akımlara…

Read More

Dört Halife

Peygamberimizin “sallallahü aleyhi ve sellem” vefâtından sonra Eshâb-ı kirâm (Peygamberimizin arkadaşları, ilk Müslümanlar) arasından hilâfet makâmına sıra ile seçilerek geçen dört büyük zât. Dört halîfe hilâfet makâmına geçme ve en üstün olma sıralarına göre şöyledir: Hazret-i Ebû Bekr, hazret-i Ömer, hazret-i Osman, hazret-i Ali “radıyallahü anhüm”. Bunlar, Peygamber efendimizin “aleyhisseâ” vazîfelerini tam olarak yaptıklarından her birine “Halîfe-i Râşid” (dinde rüşd sâhibi halîfe) ve dördüne birden “Hulefâ-i Râşidîn” de denir. Ayrıca bu dört halîfe Eshâb-ı kirâm arasından Peygamber efendimize îmân, ilim, ahlâk bakımından benzerlikleri, O’na olan aşırı sevgi ve bağlılıkları ile…

Read More

Dömeke Savaşı

Osmanlılar ile Yunanlılar arasında vukû bulan savaş. Berlin Muâhedesine dayanarak Türk yağmasından Teselya ile Arta kazasını ele geçiren Yunanistan bu sefer de Yanya vilâyetiyle Girit’e göz dikmişti. Bu bölgede halkın üçte ikisini meydana getiren Rumlar, dâimî olarak Yunanlılar tarafından Osmanlılara karşı kışkırtılmaktaydılar. Çıkan ayaklanmaların Türkler tarafından bastırılması, Yunanlıların daha çok hoşuna gidiyor ve bu kez de Avrupa devletlerini, Rumlar eziliyor bahânesiyle tahrik ediyorlardı. Nitekim 3 Şubat 1897’de Girit’te Hıristiyanların soykırımına tâbi tutulduğu iddiâsıyla Avrupalı devletler Girit sularına zırhlılar göndermişlerdi. Bu zırhlılar aynı zamanda Türk-Yunan çatışmasına engel olacaklardı. Ne yazık ki…

Read More

Elyesa’ Aleyhisselâm

İsrâiloğullarına gönderilen peygamberlerden. İlyâs aleyhisselâmdan sonra gönderilmiştir. Her ikisi de Mûsâ aleyhisselâmın dînini yaymakla vazifelendirilmiş nebî idiler. İlyâs aleyhisselâm, İsrâiloğullarını Allahü teâlâya îmâna ve ibâdete çağırdı. Onu dinlemediler, hattâ memleketlerinden kovdular. Ba’l adındaki puta tapmaya ısrarla devâm ettiler. Bu isyânları ve azgınlıkları sebebiyle, Allahü teâlâ onlar üzerine belâ ve musîbet gönderdi. Çeşitli sıkıntılarla cezâlandırıldılar. Memleketlerinden bereket kaldırıldı. Yağmur yağmaz oldu, kıtlık başgösterdi ve mahsûl alamadılar. Yiyecek bulamaz oldular. Açlıktan leş yemeye başladılar. Sonunda İlyâs aleyhisselâmı bulup, nasîhatini dinlediler. îmân ettikleri için, üzerlerinden belâlar ve musîbetler kaldırıldı. Bir müddet sonra, tekrar…

Read More

E Sayısı

Alm. e Zahl, Fr. e Nombre, İng. e Number. Matematikte iki tam sayının bölümü şeklinde yazılmayan, yâni rasyonel olmayan bir sayı. Değeri yaklaşık olarak 2,718281828459… civârındadır. Leonhard Euler, Introductioin analys infinitorum isimli 1748 târihli eserinde bu sayıdan bahsettiği için buna “Euler sayısı” da denir. Matematiksel ifadelerde çok karşılaşılması yönünden bu sayı önemlidir. Tabiatta pekçok faaliyet aşağıdaki karekteristiğe sâhiptir. Herhangi bir büyüklüğün miktarında meydana gelen değişiklik büyüklüğün miktarına bağlıdır. Bu, bir tabaktaki bakteri, radyoaktif madde miktarı veya elektrik akım miktarı olabilir. Her durumda da olayın gelişimi (k) “değişim miktarını” gösteren bir…

Read More

E

Yeni Türk alfâbesinin altıncı harfi. Fizikte “é”, elektronun sembolüdür. Osmanlıcada “elif” harfinin hemzeli şekli olup, bunun üstünlü olarak okunmasıdır. Türkçede dil ve damağın ön tarafında telaffuz edilir ve telaffuzu sırasında dilin ucu alt çenenin ön dişlerine yapışır. E orta uzunlukta geniş ve ince bir sestir. Açık ve “i” sesine yakın kapalı şekilde kullanılan “e” harfi, Anadolu ve Rumeli ağızlarında karışmış durumdadır. Türkiye Türkçesinde açık ve kapalı olan “e” seslerinin yazılışı aynıdır. Kapalı “e” sesi, Türkçede daha çok ilk hecede görülür: El (yabancı), yedi, yemek gibi. Açık “e” sesi ise hemen…

Read More

Ebe

Alm. Geburtshilfe (f), Fr. Profession de sagefemme, İng. Midwifery. Ebe olma hâli; ebenin mesleği. Yetkisi, gebeliğin teşhis ve gözetimiyle ve normal doğumları yaptırmakla sınırlı tıbbî meslek sâhibi kadın. Türkiye’de ebelik ile ilgili bilgiler Anadolu Selçukluları hâkimiyeti devrine kadar ulaşır. Selçuklulara âit Kayseri’deki tıp medreselerine bağlı dârüşşifâlarda, görevli hekimlerin yazdıkları cerrahlık kitaplarında, doğumun güç oluşu sırasında alınacak tedbirler anlatılmıştır. İstanbul’da Tıphâne (1826) adıyla kurulan okulda doğum bilimi de öğretiliyordu. Tıp biliminin gelişmesine paralel olarak ebelik öğrenimi de gelişti. Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhânede (1843) teorik olarak ebelik dersleri verildi. Türkiye’de ilk doğum kliniği,…

Read More

Ebced hesâbı

Ebced harflerine tekâbül eden sayıları esas almak şartıyla, herhangi bir hâdisenin târihini bir veya birden çok kelime, mısra veya beyit hâlinde verecek şekilde, o ibârede yer alan harflerin sayı olarak toplam neticesini veren târih. Buna cümleler hesâbı da denir. Bâzı hâdisenin ortaya çıktığı târihi tesbit maksadıyla, harflerden karşıladığı sayılardan faydalanılarak yapılan bu sanatın yanında doğrudan doğruya çıplak târihler de söylenmiştir. Gerçekte ebced hesâbı kullanılarak düşürülen târihler hüner işi olup kâbiliyet meselesidir. Doğrudan doğruya târih düşürmede lafız ve mânâ açıkça hâdiseyi verir ve bir hesâbı gerektirmez. Meselâ Sultan Abdülazîz Hanın şehid…

Read More

Ebegümeci (Malva Sylvestris)

Alm. Wegmalve, Malve (f), Fr. Mauve (f), İng. Common Mallow. Familyası: Ebegümecigiller (Malvaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu’da yaygın bir bitki. Haziran-eylül ayları arasında çiçek açan, yol kenarları, virânelikler, tarlalar ve ekilmemiş topraklarda çok bulunan, 20-70 cm yüksekliğinde, tüylü, çok yıllık otsu bir bitki. Vatanı Ön Asya ve Avrupa’dır. Bitkinin gövdeleri yatık veya diktir. Yapraklar uzun saplı, yuvarlak ve tüylüdür. Çiçekler pembe veya leylak renkli olup, yaprakların koltuğunda iki veya daha fazla sayıdadır. Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısmı yaprak ve çiçekleridir. Çiçekler tamâmen açmadan, yapraklar çiçek zamanında toplanıp gölgede kurutulur. Yaprakların…

Read More

Eber Gölü

Afyon’un Bolvadin kazası dâhilinde, Akarçay vâdisinde, Bolvadin kasabasının 8 km güneydoğusunda 104 km2 yüzölçümünde bir göl. 995 rakımlı olan bu göl, güneyde Sultan Dağları, kuzeybatısında, 2531 rakımlı Toprak Tepe ile çevrili, kuzeyde 2066 rakımlı Emirdağlarının güneyinde geniş bir saha ortasında bulunmaktadır. Afyon-Konya demiryolu, Çay ve İsaklı istasyonları arasında sazlık ve kamışlık olan gölün, güney kenarından dolaşır. Yaz sonlarına doğru küçülür. Afyonkarahisar’dan gelen Akarçay ile beslenir. Sultan Dağlarından inen bâzı küçük dereler de Eber Gölüne dökülür. Gölün fazla suları bir ayak vasıtası ile Akşehir Gölüne gider. Bu sebepten göl tuzlu değildir.

Read More

Ebrû

Alm. Marmorierung, Flammierung (f), Fr. Marbrure (f), İng. Marbling. Türk Güzel Sanatlarından bir tür kâğıt bezeme, süsleme sanatı. Bir zamanlar ülkemizde çok yaygın olan bu sanat, günümüzde diğer klasik Türk sanatları gibi unutulmaya yüz tutmuştur. Kitap sanatlarımız içerisinde (hatt, tezhip, minyatür, cilt) seçkin bir yeri olan ebrû, kelime îtibâriyle tartışmalıdır. Meselâ, bâzılarına göre Farsça kaş mânâsına geldiği gibi, bâzılarına göre de ab-rûy izâfet terkibinin tersi mânâda, yâni “yüz suyu, nâmus, şeref” karşılığında gösterilmektedir. Çağatayca, “bulut gibi” anlamındadır ve buluta benzemektedir. Aslında kelime Farsça ebr, yâni “bulut” kelimesiyle ilgilidir. Bunun ebrî…

Read More

Ebü’l-Gâzi Bahadır Han

Harezm Özbek hanlarından bir hükümdar ve târihçi. Babası Arab Muhammed Han, Harezm Özbek hanlarının ceddi olan Yâd-gâr Hanın dördüncü batından torunudur. 1603’te Rus Kazaklarının Urgenç’e hücum ve babasının tarafından imhaları hadisesinden 40 gün sonra doğmuş ve bu gazâ dolayısıyle “Ebü’l-Gâzi” ismi verilmiştir. Arab Muhammed Han önce Urgenç’i, sonra da Hive’yi başşehir yaptı. Oğlu Ebü’l-Gâzi’yi Harezm’de Kat valiliğine tâyin etti. 1620 başlarında Hanın oğulları Habeş ve İlbars, babalarına isyân ettiler. Ebü’l-Gâzi yaptığı savaşlarda fevkalâde kahramanlık gösterdi ise de, babasının yakalanarak gözlerine mil çekilmesine engel olamadı. Bu hâdise üzerine Ebü’l-Gâzî, Buhara hanı…

Read More

Ebü’l-Fidâ

Mısır’da yetişen Müslüman târih ve coğrafya âlimi. İsmi, İsmâil bin Ali bin Mahmûd bin Ömer olup, lakabı İmâmüddîn’dir. Ebü’l-Fidâ künyesiyle meşhur oldu. 1273 (H.672) senesinde Şam’da doğdu. Babası, zamânın önde gelen komutanlarındandı. İyi bir eğitim gördü. On iki yaşında Markab Muhâsarasında bulundu ve çok yararlılıklar gösterdi. Daha sonra Akka ve Humus kalelerinin fethine katıldı. Sultan Baybars’ın Haleb’e gönderdiği orduda, bâzı birliklere komuta etti. Malatya’da Moğollarla yapılan gazâlarda büyük mücâdele örneği gösterdi. Bu başarılarından dolayı kendisine Hama emirliği ve Mâlik-ül-Müeyyed ünvânı verildi. 1331 (H.732) senesinde Hama’da vefât etti. Ebü’l-Fidâ, yaşadığı ve…

Read More

Ebülfez Ali Elçibey

Âzerbaycan Cumhurbaşkanı. Babasının ismi Kadirkulu Beg, annesi Mehrinse Hanımdır. Nahcivan’a bağlı Ordubad kasabasının Keleki köyünde 1938 senesinde doğdu. 22 Ağustos 2000’de Ankara’da vefat etti. Kabri Fahri Hıyaban Bakü, Azerbaycan’dadır. Babası İkinci Dünyâ Savaşında Alman Cephesinde vefât etti. Babası vefât ettiğinde Ebülfez Ali Elçibey 3 yaşında, kardeşlerinden İbrâhim 11, Murad 12, Almurad ise 7 yaşında yetim kaldılar. Okul dışındaki çocukluk hayatı çobanlık, kuzu yaymak ve odun kırmak gibi işlerle geçen Ebülfez Ali Elçibey, orta öğrenimini Ordubad’da bitirdi. Daha sonra Bakü’ye giderek Bakü Üniversitesi Şark Dilleri Fakültesinde Arap Dili ve Edebiyatı bölümünden…

Read More

Ebû Zeyd Belhî

Belh’te 9 ve 10. yüzyıllarda yetişen Müslüman fen âlimlerinden. İsmi Ahmed bin Sehl el-Belhî olup, künyesi Ebû Zeyd’dir. 849 (H.235) senesinde Belh’e bağlı köylerden birisinde doğdu. İlim tahsil etmek için birçok beldeye gitti. Fizik, astronomi, matematik, târih, coğrafya, tıp, edebiyât, fıkıh ve kelâm ilimlerinde mütehassıs oldu. İlim tahsilini tamamladıktan sonra, Belh’e döndüğü sırada ismi her tarafa yayıldı. Belh hâkimi ona vezirlik teklif etti ise de, kabul etmedi. 934 (H.322) senesinde Belh’te vefât etti. Ebû Zeyd; fizik, astronomi, matematik, târih, coğrafya, tıp, edebiyât, fıkıh ve kelâm ilimleriyle ilgili altmışa yakın eser…

Read More

Ebû Tâlib

Resûl-i ekrem efendimizin amcası ve hazret-i Ali’nin babası. Peygamber efendimiz, sekiz yaşındayken dedesi Abdülmuttalib vefât edince, Ebû Tâlib’in yanında kaldı. Hicretten üç yıl önce, seksen yaşını geçmiş olarak vefât etti. Peygamber efendimizin dedesi Abdülmuttalib, henüz sekiz yaşındaki yetim olan Peygamber efendimizi himâye etmesi için oğlu Ebû Tâlib’e vasiyette bulundu. Peygamber efendimiz, dedesinin vefâtından sonra amcası Ebû Tâlib’in yanında kaldı. Mekke’de Kureyş’in ileri gelenlerinden olan Ebû Tâlib, Peygamber efendimize büyük bir sevgi ve şefkat gösterdi. O’nu kendi çocuklarından çok sever, yanına almadan uyumaz, bir yere gitmez ve O, elini uzatmadan yemeğe…

Read More

Ebû Süleymân Cürcânî

Sekiz ve dokuzuncu yüzyıllarda yetişmiş büyük İslâm âlimi. İsmi, Mûsâ bin Süleymân, künyesi, Ebû Süleymân’dır. Cürcânî nisbesiyle (ismiyle, diye de) meşhurdur. Belh yakınlarındaki Cürcan’dandır. Doğum târihi kesin olarak bilinmemektedir. 816 (H.201) senesinde Bağdat’ta vefât etti. İlim tahsili için Cürcan’dan Bağdat’a giden Ebû Süleymân Cürcânî, Abdullah bin Mübârek, İmâm-ı Ebû Yûsuf, İmâm-ı Muhammed Şeybânî ve daha birçok âlimden ilim öğrenip, hadîs-i şerîf rivâyet etti. Hanefî mezhebi fıkıh bilgilerini ve müctehidlerin değişik ictihatlarını ezberledi. Kitaplar yazarak ve talebelerine bu bilgileri anlatarak daha sonraki nesillere aktardı. Fıkıh ilminde mütehassıs talebeler yetiştirdi. Abdullah bin…

Read More

Ebû Sehl Kûhî

Müslüman astronomi âlimlerinin büyüklerinden. İsmi, Veycen bin Rüstem el-Kûhî olup, künyesi Ebû Sehl’dir. Hazar Denizinin güneyindeki Taberistan’ın dağ köylerinden olan Kuh’ta doğdu. Doğum târihi bilinmemektedir. 1014 (H.405) senesinde vefât etti. Kûhî, astronomide kullanılan rasad âletlerini îmâl etmekle ve çok hassas astronomik hesaplamalar ortaya koymakla meşhur oldu. Eski Yunanlıların astronomiye âit bâzı faraziyelerini ilmî tenkide tâbi tutarak, yanıldıkları noktaları ortaya çıkardı. Meselelerin gerçek çözümünü sağladı. Büveyhîlerden Şerefüddevle ve Adudüddevle zamânında Bağdat’ta rasatlar yaptı. Bu rasatlarında bizzat kendi yaptığı âletleri kullandı. Astronomik gözlemlerinde, o zaman bilinen yedi gezegenin incelenmesine ağırlık verdi. Bunların…

Read More

Ebû Saîd-i Fârûkî

İmâm-ı Rabbânî Ahmed Fârûkî Serhendî  hazretlerinin torunlarından ve mîlâdî 18-19. asırlarda yetişen âlim ve velîlerin büyüklerinden. Abdullah-ı Dehlevî hazretlerinin önde gelen talebelerindendi. 1781 (H.1196)de Zilkâde ayının ikinci günü Rampur’da doğdu. 1834 (H. 1250) senesinde Delhi’de vefât etti. Şâh Ebû Saîd daha çocukken, çocukların çok düşkün oldukları oyun ve eğlencelerle hiç meşgul olmamıştı. On bir yaşında Kur’ân-ı kerîmi ezberledi. Tecvidi öğrendi. Kur’ân-ı kerîmi okuması o kadar mükemmeldi ki, dinleyenler hayrette kalıp âşık oluyorlardı. Çoğu ilimleri Müfti Şerefeddîn’den ve diğer bâzı ilimleri de Mevlânâ Refiüddîn’den okumuştu. Hadis ilmindeki icâzeti (diplomayı) Abdullah-ı Dehlevî’den…

Read More

Ebû Nu’aym İsfehânî

Hadis, tasavvuf ve târih âlimi. İsmi, Ahmed bin Abdullah olup, künyesi Ebû Nu’aym’dır. İsfehânî nisbesiyle (diye de) bilinir. Hâfız-ı İsfehânî ismiyle de meşhurdur. 947 (H. 336)de İsfehan’da doğdu ve 1038 (H. 430)de orada vefât etti. Tasavvuf büyüklerinden Şeyh Muhammed bin Yûsuf-i Benâ’nın torunu olan Ebû Nu’aym İsfehânî, küçük yaşta Şam, Bağdat, Vâsıt, Nişâpur, Basra, Kufe gibi ilim merkezlerini dolaştı. Câfer Huldî, Abdullah bin Ömer bin Şevzeb, Esâm, Ebû Bekr-i Acurrî ve Hattâbî gibi zamânının âlimlerinden hadis, fıkıh, tasavvuf ve târih ilimlerini tahsil etti. Bilhassa hadis tahsili için çok yerleri gezdi…

Read More

Ebû Müslim Horâsanî

Serdâr ve hâkim olup, Horasan’daki dînî ve siyâsî hareketin başına geçerek, Emevîleri deviren ve Abbâsîleri tahta çıkaran komutan. Soyu, nereli olduğu ve nasıl yetiştiği hakkında kesin bilgi yoktur. Sikkelerinde adı Abdurrahman bin Müslim olarak zikredilir. Bir rivâyete göre İsfehan’da 719 (H. 100) yılında doğdu. Gençliğinde at uşaklığı yapmaktayken, Kûfe eşrâfından bir aralık Horasan’a gelmiş bulunan, Icl boyundan İdris bin Ma’kil ile kardeşi Îsâ’nın hizmetine girmişti. Fırsatlardan faydalanmasını bilen bir delikanlı oluşu kendisinin yeni efendileri tarafından takdir edilmesine ve yetişmesi konusunda ihtimam gösterilmesine yol açtı. Daha o zamanlarda Hâşîmîlerin dostu olması…

Read More

Ebû Muhammed Bağdâdî

On ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda Bağdat’ta yetişen din ve fen âlimlerinden. İsmi, Abdüllatîf bin Yûsuf bin Muhammed bin Ali Ebî Es’ad el-Bağdâdî’dir. Künyesi Ebû Muhammed olup, lakabı Muvaffakuddîn’dir. Aslen Musullu olan Ebû Muhammed, 1161 (H.557) senesinde Bağdat’ta doğdu. Babası, zamânın hadis ve kırâat; amcası da, fıkıh âlimlerinden idiler. Ebû Muhammed, önce Arap dili ve edebiyâtını öğrenerek bu sahada söz sâhibi oldu. Sonra İslâm dîninin temel îtikâd ve fıkıh bilgilerini öğrenen Ebû Muhammed, tıb alanına yöneldi. Bu sahada derinleşip söz sâhibi oldu. Tahsilini, Şam, Kâhire, Kudüs ve Musul gibi şehirlerde…

Read More

Ebû Midyen Mağribî

Evliyânın büyüklerinden. İsmi, Şu’ayb Hasan (Hüseyin veya Sinan) olup, künyesi Ebû Midyen Mağribî’dir. Aslen Endülüs’teki Becâye şehrindendir. Bugün İspanya’da bir şehir olan Sevilla civârındaki Katniyona kasabasında doğdu. Doğum târihi bilinmemektedir. Fas’ta ve Becâye’de ikâmet etti. Cezâyir’deki Tlemsan’da 1197 (H. 594) senesinde seksen yaşlarında vefât etti. Vefâtı için hicrî 580, 590 ve başka târihler de bildirilmiştir. Kabri tanınmakta ve ziyâret edilmektedir. Kabrini ziyâret edip, kendisini vesîle edilerek yapılan duânın kabul edildiği tecrübe edilmiştir. Muhammed el-Hevârî rahmetullahi aleyh bu hususta Tenbîh adlı bir kitab yazmıştır. Ebû Midyen Mağribî, küçük yaşta îtikâd ve…

Read More