JİROSKOP

Alm. Kreiselapparat; Gyroskop (m), Fr. Gyroscope (m), İng. Gyroscope. Her yönde dönen ve yalnız kütle merkezi sâbit olan bir kütle veya tekerlek. Gemilerin hareketini kontrol için kullanıldığı gibi silâh yörüngesi kontrolünde ve yön tâyininde de kendisinden faydalanılır. Esas olarak jiroskop, bir tekerlek veya dönen bir silindir, rotor ve eksenden ibârettir. Eksen, rotor içinde dönebileceği bir çember üzerine yataklanmıştır. Bu çember ise dik açı yapacak şekilde başka bir dış çembere kenetlenmiştir. Son dış çember ise hem iç hem de dış çemberle dik açı yapan bir çerçeveye oturtulmuştur. Rotorun dönmesi gözönüne alınmazsa…

Read More

JİNEKOLOJİ

Alm. Frauenhelkunde; Gynakologie(f), Fr. Gynécologie (f), İng. Gynecology. Kadın üreme organlarının hastalıkları ile ilgilenen tıp dalı. Jinekoloji, tıbbın en eski dallarından biridir. Mîlâttan önce 1550 yıllarına âit belgelerden o devirlerde Mısırlı hekimlerin kadın hastalıkları konusunda çalışmalar yaptığı anlaşılmaktadır. Hipokrat’ın da kadın hastalıkları konusunda çalışmalar yaptığı bilinir. İslâmiyetle birlikte İslâm tıp âlimleri, kadın hastalıkları ile ilgili târif ve tedâvilerden bahsederek bu alanda çığır açtılar. Endülüs âlimi ve “cerrâhînin babası” olarak bilinen Ez-Zehrâvî (936-1013) Et-Tasrif adlı tıp ansiklopedisinde zor doğumlarda “Walker pozisyonu” olarak bilinen müdâhaleyi ve doğumdan sonra içerde kalmış eşin çıkartılması…

Read More

JİGANTİZM (Devlik Hastalığı)

Alm. Riesenwuchs (m), Gigantismus (m), Fr. Gigantisme (m), İng. Giantism, gigantism. Hipofiz ön lobundan salgılanan büyüme hormonunun aşırı salgılanması sonucu doku ve organların aşırı gelişmesi. Devlik hastalığı. Hipofiz ön lob hücrelerinin büyüme hormonunu aşırı salgılaması, hipotalamustan aşırı uyarı verilmesinden veya hipofiz hücrelerinde hormon yapan bir tümör (ur) gelişmesinden olabilir. Büyüme hormonu salgısının artması büluğ çağından evvel, yâni kemik gelişimi tamamlanmadan olursa, hastada en büyük belirti olarak vücûdun hızlı ve aşırı bir şekilde irileşmesi görülür. Böylece iki, iki buçuk metreye kadar büyüyebilen, elleri ve ayakları aşırı büyümüş dev insanlar ortaya çıkar.…

Read More

JİBON (Hylobates)

Alm. Gibbon, Fr. Gibbon, İng. Gibbon. Familyası: Uzun kollu maymungiller (Hylobatidae). Yaşadığı yerler: Sumatra, Burneo, Cava, Çinhindi, Hay-nan gibi bölge ormanları. Özellikleri: Kolları gâyet uzundur. Kuyruk ve ağız keseleri yoktur. Kaba etleri nasırlıdır. Boyları genelde 40-80 cm arasında değişir. Küçük gruplar hâlinde ve çoğunlukla ağaçlarda yaşarlar. Çeşitleri: Küçük jibon, çevik jibon, akelli jibon, gümüş jibon, siyamang iyi bilinen türlerdir. Asya’nın güneydoğusunda ve yakın adalardaki ormanlarda yaşayan küçük yapılı, oldukça uzun kollu ve kuyruksuz “Hylobates” cinsi maymun türlerinin ortak adı. Kolları, ayağa kalktıkları zaman yere değecek kadar uzundur. Post tüyleri yumuşak…

Read More

JET MOTORU

Alm. Strahlmotor (m), Fr. Moteur (m) à réaction, İng. Jet engine. Kapalı bir kapta basınç altında bulunan gazların sınırlı bir açıklıktan fışkırmasıyla hareket yönüne ters istikamette meydana gelen tepki kuvvetinden faydalanarak hareket sağlayan motor. Şişirilmiş bir balonu serbest bıraktığımızda hızla kaçan havanın tepkisi ile balonun fırlayıp gitmesi bu şekildeki jet tepkisinin en basit örneğidir. Jet tepkisinin târihçesi: Gaz tepkimesiyle çalışan ilk makina M.S. 250 yılında Aleksandriali Heron tarafından buhar tepkisinden faydalanılarak gerçekleştirildi. Bu, içine gönderilen buharı iki tarafında bulunan kıvrık borulardan fışkırtarak dönen bir küresel kap şeklindeydi. Gaz tepkisiyle çalışan…

Read More

JEOTERMAL ENERJİ

Alm. Geothermalenergie (f), Fr. Énergie (f), géothermale, İng. Geothermal energy. Yer kürenin içerisinde mağmaya yakın olan bölgelerdeki sıcak sulardan ve buharlardan elde edilen enerji. Banyo yapmak maksadıyla sıcak su kaynaklarından faydalanılmış ancak, yeraltındaki sıcak buhar, ilk defa 1904’te İtalya’nın Larderello bölgesinde bir jeotermal elektrik santralı inşa edilmesinden sonra enerji üretimi maksadıyla kullanılmaya başlandı. Müteakiben 1958’de Yeni Zellanda da aynı girişimde bulundu. Bugün bundan en çok faydalanan ülkeler Amerika, İtalya, Yeni Zellanda, Japonya, Meksika ve Sovyetler Birliği’dir. 1970’lerde elde edilen jeotermal enerji, dünyada elde edilen enerjinin % 0.1’ini meydana getirmekteydi. Jeotermal…

Read More

JEOMORFOLOJİ

Alm. Geomorphologie (f), Fr. Geomorphologie (f). İng. Geomorphology. Yer kabuğu şeklinin meydana gelmesi ve değişmesi ile meşgul olan bilim dalı. Bunun yanında yeraltı tabakalarının özelliklerini incelemekle de meşgul olur. On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıldan itibaren tabiatla uğraşan bilim adamları, yeryüzü şeklinin iç kuvvetler, erozyon ve depolanma sonucu ortaya çıktığını söylemişlerdir. Daha sonra erozyonun kıymetinin anlaşılmasıyla bu bilim dalının değeri artmıştır. On dokuzuncu yüzyılda yerkabuğunun erozyona bağlı jeomorfik bir çevrimden geçtiği kabul edilmiştir. Buna göre yerkabuğunun “gençlik”, “olgunluk” ve “yaşlılık” devreleri mevcuttur. Bâzı bilim adamları bu sınıflamayı fazla basitleştirilmiş olarak…

Read More

JEOLOJİK ZAMANLAR

Alm. Geologische Zeiten, Fr. Les temps geologiques. İng. Geological Times. Dünyânın yaratılışından bu yana geçen zaman. Bu konu ve dünyânın yaşı insanların en çok ilgi duyduğu konulardan birisi olmuştur. Eski müneccimler, yâni o zamânın astronomları dünyânın yaşı için gezegenlerin sayısı kadar bin sene ve sâdece yedi gezegen bilindiği için toplam 7000 sene demişlerdir. Târihlerin çoğunda yazılı bulunan ve bâzı din kitaplarına da geçmiş olan yedi bin sene, buradan gelmektedir. Bâzıları burc sayısınca bin sene, yâni 12.000 sene, bâzıları da meridyen sayısınca bin sene, yâni 360.000 sene demişlerdir. Endülüs âlimlerinden Ebû…

Read More

JEOLOJİ

Alm. Geologie (n), Fr. Géologie (f), İng. Geology. Yer bilimi. Yer kabuğunun bileşimi, yapısı ve târihi ile ilgilenir. Jeoloji ilmi, yeryüzünde yaradılışından îtibâren yaşamış canlıları ve çeşitlerini de inceler. Ay ve meteor taşlarının incelenmesi de jeolojinin konusudur. Dar anlamda özellikle ortalama kalınlığı 35 km olan “yerkabuğunun” bilimidir. Bu şekli ile jeoloji yeryüzünü ve yeryüzü ile insan toplulukları ilişkisini inceleyen coğrafyadan ve yerküresini bütün olarak fiziksel metodlarla araştıran jeofizikten ayrılır. Ancak, bugün bu üç bilim dalı ve bunlara katılan jeokimya, oseanografi ve meteoroloji yalnızca yerbilimleri adı altında toplanmaktadır. Jeolojinin târihçesi: İlk…

Read More

JEOFİZİK

Alm. Geophysik (f), Fr. Geophysique (f), İng. Geophysics. Fiziğin prensiplerinin yerkürenin incelenmesine uygulanması. Jeofizik, katı yerküresinin fiziği, okyanusların fiziği diye sınıflandırılabilir. Uygulamalı jeofiziğin konusu; yerkabuğunun üst kısımlarında bulunan, boyutları sınırlı ve derinliği az olan yeraltı yapılarını ve özel durumları incelemektir. Yeraltındaki antilelinalleri, senlelinalleri, fayları mâden yataklarını ve sedimanların (tabakaların) altındaki temel kayacın engebelerini aramak, bu tür çalışmalara girer. Bu gibi aramaların çoğunun ekonomik bir maksadı vardır. Mâden, petrol, su aramak ve inşaat mühendisliği ile ilgili problemlere çözüm aramak gibi. Uygulamalı jeofiziğin belli başlı metodları şunlardır: a) Arzın gravitasyon alanındaki değişimlerinin…

Read More

JEODEZİ

Alm. Geodäsie. Vermessunglehre (f), Fr. Geodesie (f), İng. Geodesy. Dünyânın şekli ve ölçüleri ile ilgilenen ilim. Modern jeodezi; kullanma maksadına göre geometrik, fiziksel, astronomik ve uydu jeodezisi olarak kollara ayrılmıştır. İlk üç kol klâsik jeodezi olarak sınıflandırılır. Uydu jeodezisi ise ilk uydunun 1957 senesinde uzaya fırlatılması ile başlamış oldu. Jeodezi; etüt, haritacılık, jeoloji, astronomi ve teorik fizik konularından kaynaklanmış ve bunların gelişmesine katkılarda bulunmuştur. Dünyânın, küre şeklinde olduğunu söyleyen ilk düşünür mîlattân önce beşinci asırda yaşamış Parmenides’li Elea isimli bir Eski Yunanlıdır. Pisagoras ve Plato da dünyânın yuvarlak olduğunu iddiâ…

Read More

JENNER, Edward

İngiliz hekim. 17 Mayıs 1749 da İngiltere’nin Gloucestershire, Berkeley şehrinde doğdu. Küçük yaşta babasını kaybetti. Babası gibi papaz olan ağabeyi tarafından büyütüldü. İlkokulu bitirdikten sonra bir cerrahın yanında çırak olarak çalıştı. Çıraklık eğitimini tamamladıktan sonra Londra’ya giderek St. George Hastahânesinde çalışan John Hunter’in asistanı oldu. Biyoloji eğitimi ve deneylerine ek olarak cerrahi alanında da yetişti. Londra’da iki yıl kaldıktan sonra 1773’te taşra hekimliği yapmak üzere Berkeley’e döndü. Müslüman-Türkler tarafından eskiden beri bilinen, tedâvi yolları ve aşısı uygulanan “çiçek hastalığı” konusunda incelemeler yaptı. İnekten insana geçen ve nisbeten zararsız olan inek…

Read More

JENERATÖR

Alm. Stromerzeuger; Generator (m), Fr. Génératrice (f), générateur (m), İng. Generator. Herhangi bir enerji türünü elektrik enerjisine çeviren makina. Bu cihazlara, mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çeviren makinalar, kimyâsal enerjiyi elektrik enerjisine çeviren bataryalar, ışık enerjisini elektriğe dönüştüren fotoelektrik hücreleri, ısı enerjisini elektrik enerjisine çeviren termoelektrik jeneratörler dâhildir. Dinamo denilen elektromanyetik jeneratörde bir bobin, manyetik alan içinde endüksiyon çizgilerini kesecek şekilde hareket ettirilir. Elektrostatik jeneratörde (Van de Graaf jeneratörü, Wimshurst makinası) mekanik enerji, elektrostatik endüksiyon veya sürtünme ile üretilen eşit ve zıt elektrikî yüklere bölünerek sarf edilir. Jeneratörler, en küçük tesisten…

Read More

JELÂTİN

Alm. Gallerte, Gelatine (f), Fr. Gèlatine (f), İng. Gelatine, jelly. Deriden, beyaz bağ dokularından ve hayvan kemiklerinden elde edilen bir çeşit protein. Jelâtin tamâmen amino asitlerden meydana gelmiştir. Amino asitler polimerize olarak yâni polipeptitleşmeye uğrayarak jelâtini meydana getirir. Jelâtin hidroliz reaksiyonu ile amino asit veya peptitini verir. Bileşimi: Jelâtin ile onun ön maddesi olan kollajenin bileşimi aynıdır. Her ikisinin yaklaşık olarak bileşiminde % 50 karbon, % 18 azot, % 25 oksijen, % 7 hidrojen ve sülfürler bulunur. Buna rağmen jelâtin tam mânâsıyla da bir protein değildir. Çünkü dışarıdan besinlerle alınması…

Read More

JEFFERSON, Thomas

Amerikalı siyâset ve devlet adamı. 1743’te Virginia’da doğdu, 1826’da orada öldü. Hukuk tahsili yaptı. Amerikan kurtuluş mücâdelesine katıldı. Siyâset ve mîmâride bile İngiliz düşmanlığı; eyâletlere istiklal verilmesi, liberalizm ve dînî hoşgörü taraftarıydı. Amerika’da 1766 yılında îlân edilen “İstiklâl Beyannâmesi”ni hazırlayanlardandır. Cumhûriyetçi Demokrat Partisinin kurucusudur. 1801 ve 1804’te Amerika Birleşik Devletleri Cumhurbaşkanı seçildi. Başşehir oluşu sebebiyle Washington’a merâsimle girdi. Louisiana bölgesini Fransa’dan satın aldı. ABD’nin üçüncü cumhurbaşkanlığını yapıp, 1808 seçimlerine katılmadı. Kurduğu Virginia Üniversitesine dönüp, 1826 yılında öldü.

Read More

JEANNE D’ARC

Fransa’nın millî kahramanı. Rivâyete göre on üç yaşında bir kız olan Jeanne D’arc bâzı sesler duymaya başladığını iddia ederek bu seslerin Allah’tan geldiğini söyledi. Haftada iki veya üç defa duyduğu bu sesler, J. D’arc’a, düşmanları tarafından kuşatılan Orléans şehrinin ve bütün Fransa’nın kurtarılmasını telkin ediyordu. O sırada aklî dengesi bozulmuş olan Kral V. Charles (Şarl) çok güç durumdaydı. Çünkü yüzyıl savaşları ve çeşitli yenilgiler Fransa’nın zayıflamasına yol açtı. Jeanne D’arc, erkek kılığına girerek her yanı istila edilmiş bulunan Fransa’yı dolaştı. Poitiers’te silah kuşanarak asker kılığına girdi. Orléans’a girerek İngilizler tarafından…

Read More

JEAN (Korkusuz)

Fransız asilzâdesi. Fransız kralı İkinci Jean’ın torunu ve Bourgogne Dükası Cesur Philippe’in oğludur. Dijon’da 1371’de doğup, Monterezu’da 1419 yılında öldürüldü. Haçlı ordusunda Osmanlı Türklerine karşı 1396 Niğbolu Savaşına katıldı. Zafer kazanmak hevesiyle taşkınlık içinde Türklere saldırıp, esir düştü. Yıldırım Bâyezîd Han (1389-1402) ile görüştü. Bir yıl kadar Anadolu’da kalıp, büyük fidye karşılığında serbest bırakıldı. 1404’te Bourgogne Dükası oldu. Bourgoglular Partisinin başında Orlèans Dükasını katledip, 1408’de Paris’e girdi. Paris’te ihtilâlcileri destekledi. İngilizlerden yardım istedi. Paris’te suikast tertip edip, idâreyi ele aldı. Kraliçe İsabella ile beraber hükümdarlık yapıp, tedhiş yanlısı bir idare…

Read More

JAPONYA

DEVLETİN ADI Japonya YÜZÖLÇÜMÜ  377.800 km2 NÜFÛSU        124.319.000 BAŞŞEHRİ     Tokyo RESMÎ DİLİ    Japonca DÎNİ   Budizm PARA BİRİMİ  Yen Pasifik Okyanusunda dört büyük, beş yüz orta büyüklükte ve üç bin küçük adadan meydana gelmiş bir devlet. Büyük adaların adları Hokkaido, Honşu, Kiyudiyu ve Sihoku’dur. Japonya’nın toplam uzunluğu 2400 km’dir. Târihi Japonya’nın ilk sâkinlerinin Doğu Asya ve Güney Pasifik adalarından gelen göçmenler olduğu sanılmaktadır. Japon halkının atalarının şimdi Yamato ırkı diye bilinen ve M.S. 3 ve 4. asırda savaşçı kabîleler ve klanlar üzerine giderek üstünlük kuran aynı ırka âit insanlar olduğu zannedilmektedir.…

Read More

JANDARMA

Alm. Gendarmerie (f), Gendarm (m), Fr. Gendarmerie (f); gendarme (m), İng. Gendarmerie, gendarme. Yurt içinde genel güvenliği ve kamu düzenini korumakla görevli, gerektiğinde yurt savunmasına katılan silâhlı askerî zâbıta kuvveti. Bu kuvvette görev alan kimse de bu isimle anılır. Her türlü suçun işlenmesini önlemek, köy ve kırsal kesimde güvenliği sağlamak; şehirlerde polise yardımcı olmak; polis bulunmayan yerlerde polisin görevlerini yapmak; sınır, kıyı ve kara sularının muhâfaza ve güvenliği ile gümrük bölgesinde kaçakçılığı men ve tâkip ve tahkik etmek jandarmanın temel vazifesidir. Cezâ ve tevkif evlerinin dış güvenliğini sağlamak, harp esnâsında…

Read More

JAMAİKA

DEVLETİN ADI         Jamaika YÜZÖLÇÜMÜ  10.991 km2 NÜFÛSU        2.445.000 BAŞŞEHRİ     Kingston RESMÎ DİLİ    İngilizce DÎNİ   Hıristiyanlık PARA BİRİMİ  Jamaika Doları Karaib Denizinde Küba’nın 150 km güneyinde bir ada devleti. Adanın uzunluğu 240 km genişliği ise 80 kilometredir. Târihi Jamaika Adasının 1494 yılında Kristof Kolomb tarafından bulunduğu ileri sürülmektedir. Daha sonraları buraya yerleşen İspanyollar, adanın yerlileri olan Arawakların bir kısmını öldürdüler, bir kısmını da adadan sürdüler. Yerlilerin yerine çiftliklerinde çalıştırmak için Afrika’dan birçok köle getirdiler. Ada 1655 yılından sonra İngiliz hâkimiyetine girdi. İspanyollar Afrika’dan getirdikleri köleleri silâhlandırarak serbest bırakınca bu köleler dağlara…

Read More

JAGUAR (Felis onca=Panthera jaguarius onca)

Alm. Jaguar (m), Fr. Jaguar (m), İng. Jaguar. Familyası: Kedigiller (Felidae). Yaşadığı yerler: Güney ve Orta Amerika’nın bataklık ve sazlık ormanlarında. Özellikleri: Etçil bir memeli. Tarçın renkli postu halka şeklinde siyah beneklerle süslüdür. Beneklerin ortasında siyah noktalar bulunur. İyi yüzücü ve ağaçlara tırmanıcıdır. Ömrü: 20 yıl kadar. Çeşitleri: 12 alt türü vardır. Kedigiller âilesinden, Güney ve Orta Amerika’nın sık ve bataklık ormanlarında yaşayan etçil bir memeli. 180-220 cm boyunda, 90 cm yükseklikte, 60-120 kg ağırlığındadır. Kuyruk uzunluğu 75 santimetreye varır. Kısa ve parlak tüylü postu, sırt tarafta kahverengi ve sarımtrak…

Read More

JACKSON, Andrew

Amerikalı asker, devlet adamı ve ABD’nin yedinci başkanı. Old Hickory (İhtiyar Ceviz) lâkabıyla da bilinir. 15 Mart 1767’de Güney Carolina’nın Waxhaw şehrinde doğdu. Eğitim, öğretim imkânları sınırlı bir bölgede dünyâya gelen Jackson, 13 yaşındayken bölgenin İngilizler tarafından işgal edilmesi sebebiyle öğrenimine ara vermek zorunda kaldı. 1781’de işgalcilerce tutuklanarak hapsedildi. Savaşın sonuna doğru annesi ve iki kardeşi öldü. Bu olaylar, Jackson’ın zihninde İngiltere’ye karşı hayat boyu sürecek bir düşmanlığın yerleşmesine sebep oldu. Amerikan Bağımsızlık Savaşının sona ermesinden sonra Kuzey Carolina eyâletinde hukuk öğrenimi gördü. 1787’de eyâlet barosuna üye oldu. Ertesi yıl…

Read More

İZZET ALİ PAŞA (Kaymakam)

Sultan Üçüncü Ahmed Han devri vezirlerinden. Devrin seçkin şâir ve ediplerindendi. Doğum târihi kesin belli değildir. Vezir Damad Muhammed Paşanın oğludur. 1727 yılında Defterdar Mektupçusu, yâni Mâliye Bakanlığı Özel Kalem Müdürü tâyin edildi. Daha sonra babası gibi o da Defterdarlığa (Mâliye Bakanlığına) getirildi. 1729 yılında, görülen kabiliyet ve dirâyeti sebebiyle, vezirliğe terfi ettirildi. Sultan Ahmed Hanın vefâtından sonra, yerine geçen Sultan Birinci Mahmûd Hanın ilk Mâliye Bakanı olarak da hizmet verdi. Lâle devrinin önde gelen ilim ve irfan sâhiplerinden ve edebiyatçılarındandı. 1732 târihinde Bağdat ordusunda vazifelendirildi. Daha sonra Anadolu vâliliği…

Read More