Alm. Isotropie (f), Fr. Isotropie (f), İng. Isotropy. Fizikte her yönde maddenin özelliğinin aynı olması. Meselâ bir gaz veya sıvı izotropik maddedir. Her yöndeki özelliği aynıdır. Buna karşılık kristallerin özellikleri yöne bağlıdır. Başka bir örnek de ahşap malzemesidir. Ahşap izotrop sayılmaz; çünkü liflerine dik yöndeki özellikleriyle, lifleri yönündeki özellikleri farklıdır.
Read MoreİZOTOP
Alm. Isıtop (n), Fr. Isotope (m), İng. Isotope. Atom numarası aynı, fakat atom ağırlıkları farklı olan elementlere verilen ad. Kimyâsal özellikleri hemen hemen aynı olduğu için periyotlar cetvelinde aynı yerde bulunan, bu elementlere izotop elementler denir. Târihçe: 1907’de H.N. Mc Coy ve W.H. Ross belirli radyoaktif bozunma ürünlerinin toryumda olduğu gibi aynı kimyevî özelliğe ve farklı atom ağırlığına sâhib olduğunu keşfettiler. 1913’te bu elemente izotop adı F.Soddy tarafından verildi. Kararlı halde bulunan izotopların varlığını ilk önce 1913’te Thomson, pozitif neon iyonlarının manyetik alanlardaki sapmalarını ölçmek suretiyle keşfetti. Bu metodlaThomson birinin…
Read MoreİZOTONİK
Alm. Isotonisch, Fr. Isotonique, İng. Isotonic. Aynı basınçlı demektir. İzotonik sıvı çözeltileri insan serumuyla aynı osmotik basınca sahiptir. Geçiş özelliği aynıdır. Bu sebeple vücutta zararlı etkilerde bulunmazlar, alyuvarları eritmezler ve dokuları tahrip etmezler. Bu özellikleri ile vücuttan kaybolan sıvıyı yerine koymak için kullanılabilirler. Bu kayıplar ciddî kan kayıpları olabildiği gibi şiddetli kusmalar veya ağır ishaller sebebiyle olabilir. Ağızdan beslenemeyenlerde damardan beslenmek için kullanılan izotonik çözeltiler de vardır. İzotonik sıvılardan bâzıları izotonik tuz çözeltisi, ringer çözeltisi, Darrow çözeltisi, izotonik şeker çözeltisidir. Bunlardan izotonik tuz çözeltisi yara pansumanında da kullanılır.
Read MoreİZOTERM (Haritacılık)
Alm. Isotherme (f), Fr. Isotherme (f) İng. Isotherm. Bir harita veya grafik üzerinde işâretlenmiş, sıcaklıkları eşit noktaları birleştiren çizgi veya eğri. İzoterm eğrilerini ilk önce Alman bilgini A.Von Humboldt kullanmış, yeryüzünün yıllık izoterm haritalarını çizmiştir. İlk olarak yapılan aylık izoterm haritaları ise H. Doven’in Ocak ve Temmuz izoterm haritalarıdır. Esas olarak izoterm eğrileri, eşit sıcaklıktaki alanların hava içinde meydana getirdikleri dalgalı eş sıcaklık yüzeylerinin yeryüzüne izdüşümüdür. İzoterm haritaları günlük, haftalık, aylık, senelik gibi çeşitli zaman birimlerine göre yapılır. Bu şekilde uzun zamanlar için yapılan yâni bir genellik teşkil eden izoterm…
Read MoreİZOTERM
Alm. Isotherme (f), Fr. Isotherme (f), İng. Isotherm. Sâbit sıcaklıkta çizilen doğru veya eğriler. Sâbit sıcaklıkta gazların basınçları ile hacimleri arasında çizilen grafiklere izoterm grafikleri denir. Bu grafikle elde edilen eğri hiperboliktir. Yapılan denemeler sâbit sıcaklıktaki bir gazın basıncı ile hacmi arasında P.V = K (sâbit) şeklinde bir münâsebet bulunduğunu göstermiştir. Buradaki P basınç, V hacimdir. Daha açık bir ifâdeyle, basınç ile hacim ters orantılıdır. Yani basınç arttıkça hacim azalır, basınç düştükçe hacim büyür. Bu deneme Boyle ve Mariotte tarafından yapılmış olduğundan, yukarıdaki ifadeye de Boyle-Mariotte kanunu denir. Bu deneme…
Read MoreİZOPREN
Alm. Isoprene, Fr. Isopréne, İng. Isoprene. Kapalı formülü C5H8 olan renksiz, uçucu sıvı hidrokarbon. 2-metil-1.3- bütadien olarak da bilinir. Petrol veya kömürün damıtılması ile elde edilir. İzopren doymamış bir bileşik olarak polimerleşmeye yatkındır. İzoprenden tabiî kauçuğa çok benzeyen sun’î kauçuk polimerleşme işlemiyle elde edilmektedir. İzoprenin en çok kullanıldığı saha sun’î kauçuk üretimidir.
Read MoreİZOMERİ
Alm. Isomerie (f), Fr. Isomérie (f), İng. Isomerism. İki veya daha çok kimyâsal bileşiğin aynı sayıdaki (orandaki) aynı elementten meydana gelmesi olayı. Bu bileşiklere izomer bileşikler denir ki; bunların molekül ağırlıkları aynı olmasına rağmen, fiziksel veya kimyâsal özellikleri veya her ikisi de farklıdır. İzomeri olayı daha çok organik bileşiklerde görülür. Fakat inorganik bileşiklerde de rastlanır. Yapısal izomeride bileşiklerin bileşimi aynıdır. Fakat atomların uzayda dizilişi farklıdır. İskeletin dizilişi farklı olduğu gibi bağlanmalar, fonksiyonel ve atomik gruplar da farklıdır. Mesela, normal bütan ile 2-metil propan birbiri ile izomerdir ve burada iskelet düzeni…
Read MoreİZOELEKTRİK NOKTA
Alm. Isoelektrischer, Punkt (m), Fr. Point (m) isoélectrique, İng. Isoelectric point. Kolloidal tâneciklerin elektrikî alanda hareket etmediği kolloidal suspansiyonun dağıldığı ortamın pH değeri. Böyle bir noktada kolloidal çözeltide dağılmış olan tânecikler elektroforatik değildir. İzoelektrik nokta, protein gibi kolloidal maddeleri karakterize etmek için kullanılır.
Read MoreİZOBAR (Meteoroloji)
Alm. Isobare (f), Fr. Isobare (f), İng. Isobar. Bir harita veya grafik üzerinde işâretlenmiş, üzerlerindeki atmosfer basıncı eşdeğer noktaları birleştiren çizgi. Genellikle meteorolojide kullanılır. İzobar çizgilerini meydana getirmek için ilk olarak yeryüzünde çeşitli gözlem istasyonlarındaki atmosfer basınçları ölçülür. Bunlar gerçek basınç değerleridir. Gerçek basınçlar da formül kullanılarak deniz seviyesine indirgenirler. Deniz seviyesine indirgemek o yerin deniz seviyesinde bulunması durumunda üzerinde olacak atmosfer basıncını hesaplamak demektir. Bâzı devletler, meselâ Güney Afrika Cumhûriyetinin güney kısmı deniz seviyesine çok yakın bir irtifâda olduğu için buralarda ölçülen değerler direk olarak kullanılabilir. Gözlem istasyonlarının işâretlenmiş…
Read MoreİZOBAR (Kimya)
Alm. Isobare, Fr. Isobare, İng. Isobar. Kimyâda, kütle numarası aynı fakat atom numarası ve kimyâsal özellikleri farklı olan atomlar için kullanılan bir terim. Helyumun bir izotopu, hidrojenin bir izotopu ile izobardır. He3, 2 proton ve 1 nötron ihtivâ eden çekirdeğe, H3 (trityum), ise 1 proton ve 2 nötron ihtivâ eden çekirdeğe sahiptir. Yani bu iki elementin atom numaraları (proton sayıları) farklı fakat kütleleri aynıdır. İzobarlara misal olarak 48Cd113 – 49In113, 51Sb123 – 52Te123 verilebilir ve bunlar kararlı izobarlardır. İki komşu izobar elementler pozitron veya beta dezentegrasyonu yaparak birbirine geçiş yapabilirler.…
Read MoreİZNİK GÖLÜ
Güney Marmara bölgesinde bir göl. Yüzölçümü 308 km2dir. Doğu-batı uzunluğu 32 km, genişliği 12 kilometredir. Türkiye’nin beşinci büyük gölüdür. Denizden yüksekliği 85 m, en derin yeri 65 metredir. Su toplama alanı 1246 km2dir. Uzanışı bakımından Gemlik Körfezinin devâmı biçiminde görülür. Kuzey ve güneyinde yükseklikleri 500 m kadar olan göle doğru dik yamaçlarla inen dağlar arasında bir göldür. İznik Gölü çanağı, batıda Gemlik Körfezinden, doğuda Geyve-Pamukova çöküntü alanına kadar uzanan tektonik çukurlar dizisi içinde teşekkül etmiştir. İznik Gölü çevredeki dağlardan inen dereler ve kaynak suları ve yağmurlar ile beslenir. Gölden Gemlik…
Read MoreİZN-İ SEFÎNE
İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçecek yabancı gemilere verilen izinlere karşılık alınan resim (harç, vergi). Fâtih Sultan Mehmed Han Anadolu Hisarını tâmir ettirip Rumeli Hisarını yaptırdığı sene (1452) ilk defa sefîne harcı alınmaya başlandı. İstisnâsız bütün yabancı gemilerin muâyenesi ile geçme hakkı alındıktan sonra gitmelerine müsâade ediliyordu. 1650-1669 yıllarında yapılan antlaşmalara göre, izn-i sefînenin miktârı her gemi başına 300 akçe olarak tesbit edildi. Ancak sonraki yıllarda gemilerin buharlı ve yelkenli olmalarına göre farklı ücretler alındı. Geçişlerden o zamanki paraya göre senelik ortalama olarak 2500 altın gelir sağlanıyordu. İzn-i sefîne fermanları ekseriya…
Read MoreİZMİR
İlin Kimliği Yüzölçümü : 11.973 km2 Nüfûsu : 2.694.770 İlçeleri : Bornova, Buca, Karşıyaka, Konak, Aliağa, Bayındır, Bergama, Beydağ, Çeşme, Dikili, Foça, Karaburun, Kemalpaşa, Kınık, Kiraz, Menderes, Menemen, Ödemiş, Seferihisar, Selçuk, Tire, Torbalı, Urla. Ege’nin incisi olan ilimiz. İzmir, Türkiye’nin nüfus, sanâyi, ticâret, turizm ve kültür yönlerinden üçüncü büyük şehridir. Târihî ve tabiî güzellikleri ile de Türkiye’nin en güzel ve o derece bereketli bir ilidir. 37° 45’ ve 39° 15’ kuzey enlemleri ile 26° 15’ ve 28° 20’ doğu boylamları arasında yer alır. Balıkesir, Manisa, Aydın ve Ege Denizi ile…
Read MoreİZMARİT (Maena vulgaris)
Alm. Laxierfisch (m), Fr. Mendole (f), İng. Cockerel. Familyası: İzmaritgiller (Sparidae) Yaşadığı yerler: Atlas Okyanusu, Hint Okyanusu ve Türk denizlerinin kıyılarında. Özellikleri: Vücûdu yandan basık, 15-20 cm boyunda, üzeri sert pullarla kaplıdır. Ömrü: 7-8 yıl. Çeşitleri: Kara sularımızda tek türdür. Kemikli-balıklar takımından, 15-20 cm boyunda, üzeri sert pullarla kaplı bir balık. Akdeniz, Marmara ve Karadeniz sâhillerinde boldur. Sırtı açık kahverengi ve dalgalı olup, üzerinde muntazam olmayan mavi lekeler bulunur. Yılda iki defa sâhil ile derin sular arasında göç eder. Yumurtalarını dip sulara bırakır. İlkbaharda boğaz yoluyla Karadeniz’e çıkan izmaritler, Sonbaharda…
Read MoreİZLANDA
DEVLETİN ADI İzlanda Cumhûriyeti BAŞŞEHRİ Reykjavik NÜFÛSU 261.000 YÜZÖLÇÜMÜ 102.829 km2 RESMÎ DİLİ İzlandaca DÎNİ Hıristiyanlık PARABİRİMİ Kron Atlas Okyanusunun kuzeyinde volkanik bir ada üzerinde kurulmuş ve çevresindeki birçok küçük adadan meydana gelmiş bir devlet. En yakın komşusu Grönland olup, 300 km uzaktadır. Diğer komşuları Norveç 1000 km, İskoçya 800 km uzaklıktadır. Târihi 861 yılında Norveçliler tarafından keşfedilen adaya ilk kez 9 ve 10. yüzyılda Norveç’ten gelen Vikingler yerleşmişlerdir. Bu toplulukların önderleri birleşerek 930 yılında parlamentonun ilk örneği sayılabilecek Athing’i meydana getirdiler. İç anlaşmazlıklar sonucu bağımsızlığını kaybeden ada 1262 yılında…
Read MoreİZDÜŞÜM
Alm. Projektion (f), Fr. Projection (f), İng. Projection. Geometride, nokta, doğru ve düzlemlerin üzerine tatbik edilecek işlemle yeni nokta, doğru veya düzlemler elde etme tekniği. A, B, C ve D, 1 doğrusu üzerindeki ve A’, B’, C’ ve D’, 1’ doğrusu üzerindeki noktalar olsun. Eğer AA’, BB’, CC’ ve DD’ doğruları 1’ doğrusuna dik ise, A’, B’, C’ ve D’ noktalar cümlesine, A, B, C ve D noktalar cümlesinin “dik izdüşümü” denir. Eğer AA’, BB’, CC’ ve DD’ doğruları 1’ doğrusuna dik değil, fakat birbirine paralel ise, “paralel izdüşüm” olarak…
Read MoreİZCİLİK
Alm. Pfadfinderwesen (n), Pfadfinderorganisation (f), Fr. Scoutisme (m), İng. Scouting. Her cins ve ırktan, çocuk ve gencin farklı gruplarda, toplu olarak gösterdikleri bir eğitim faaliyeti. İzciliğin gâyesi; bütün insanlığa, vatanına, çevresine, âilesine ve kendisine faydalı olacak, ahlâklı, çalışkan, bedenî kâbiliyeti yüksek ve zor şartlara dayanıklı gençler ve çocuklar yetiştirmektir. Sekiz ile yirmi yaş arasında olanların katıldıkları bir faaliyettir. Gençlerin bu faaliyetleri devlet eliyle organize edilir ve yürütülür. Gençler senenin belli zamanlarında, belli yerlerde, bizzat arâziye çıkarak bedenî zihnî ve ahlâkî seviyelerini yükseltmek maksadıyla kamplara katılırlar. Sekiz-on bir, on iki-on beş,…
Read MoreİZAFİYET TEORİSİ
Alm. Relativitätstheorie (f), Fr. Théorie (f) de la Relativité, İng. Theory of Relativity. Esas olarak zaman ve uzayla meşgul olan ve onlara daha genel bir bakışla, fiziksel olayları açıklayan bir teori. Albert Einstein tarafından ortaya konan bu teori, Kuvantum teorisi gibi yirminci yüzyılda fizikte önemli bir değişiklik meydana getirmiştir. İzafiyet teorisi ile ilgili olarak İslâm dünyâsında ilk olarak araştırma yapan El-Kindî’dir (801-866). Ona göre zaman, mekan ve hareket birbirinden bağımsız değildir.Hepsi birbirine bağlı izâfî şeylerdir. El-Kindî şöyle der: “Zaman ancak hareketle, cisim hareketle, hareket cisimle vardır. O halde aslâ cisim,…
Read MoreİYOT
Alm. Iod (n), Fr. Iode (m), İng. Iodine. Halojen grubuna bağlı kimyâsal bir element. 1811 yılında B. Courtois tarafından deniz bitkilerinden soda elde edilişinde geriye kalan artıktan elde edildi. İyodun elementel özellikleri 1815’te J.L. Gay-Lussac tarafından aydınlatıldı. Özellikleri: İyodun sembolü I olup, iki atomlu moleküler yapıya sâhiptir. Bu sebepten I2 şeklinde gösterilir. Oda sıcaklığında siyaha yakın bir renkte kristaller hâlinde bulunur. Buharı koyu menekşe renginde olduğu için menekşe mânâsına gelen iyot ismi verilmiştir. Atom ağırlığı 126,904, atom numarası 53 ve molekül ağırlığı 253,808’dir. Kütle numaraları 119-139 arasında olan izotoplara sâhiptir.…
Read MoreİYONYA VE İYON MEDENİYETİ
Alm. Ionien (n) und ionische zivilisation (f), Fr. Ionie (f) et civilisation (f) ionienne, İng. Ionia and Ionian civilisation. İzmir ile Büyük Menderes Irmağı arasında kalan kıyı bölgeye eskiden verilen isim. Buranın en eski sâkinlerine; İyonlar veya İyonyalılar denmektedir. İyonlar muhtemelen M.Ö. 2000 yıllarında buraya yerleşmiş olup, uzun müddet Hititlere tâbi yaşamışlardı. Aka medeniyeti ile eski Anadolu kültürünün etkisi altında kalan İyonlar, toprak bakımından zengin ve Ön Asya ticâret yolunun sonunda bulunan bu ülkede kısa zamanda parlak bir medeniyet kurmaya muvaffak oldular. En önemlileri Millet (Miletos), Efes (Efesos), ve İzmir…
Read MoreİYON DEĞİŞTİRİCİ
Alm. Ionenaustouscher, Fr. Echangeur d’ion, İng. Ion exchanger. Bir karışımdaki iyonları tutarak bunların yerine bünyelerindeki iyonları veren malzemeler. İyon değişimi hem endüstriyel tekniklerde hem de laboratuvarlarda önem taşır. Suların yumuşatılmasında ve deiyonizasyonunda iyon değiştiricilerden faydalanılır. Bunun yanında şeker sanâyiinde (şekerin saflaştırılması işleminde) tuz giderici olarak, uranyumun filizlerinden kazanılmasında ve kimyâsal analizlerde iyon değiştiricilerden istifâde edilir. İyon değiştirici türleri: İyon değiştirici olarak organik veya anorganik, tabiî veya sun’î olmak üzere pekçok materyal kullanılabilir. Meselâ kil tabiî bir iyon değiştiricidir. Killi toprak suda çözünmüş olabilen iyonları tutabilmektedir. Sentetik iyon değiştirici reçineler olarak…
Read MoreİYON
Alm. Ion (n), Fr. Ion (m), İng. Ion. Elektron eksikliğine veya fazlalığına sâhib olan, yâni eksi veya artı elektrik yüklü atom veya atom grubu. Pozitif (artı) yüklü iyona katyon ve negatif (eksi) yüklü iyona anyon denir. İyonlar, atomlar arasında elektron alışverişi sonucu meydana gelebilir: 2Na + Cl2 Æ 2Na+ Cl- Bu reaksiyonda sodyum(Na), klor (Cl) atomuna elektron vermektedir. Böylece pozitif yüklü sodyum iyonu (Na+) ile negatif yüklü klorür iyonu(Cl-) meydana gelmektedir. Bâzan iyonik olmayan bir bileşiğe bir proton gidişi ile pozitif yüklü kök meydana gelir: NH3 + H + Cl Æ…
Read MoreİVME
Alm. Beschleunigung (f), Fr. Accélération (f), İng. Acceleration. Hızın birim zamandaki (bir sâniyedeki) değişme miktarı. İlk defâ İtalyan Fizikçisi Galileo tarafından açık bir şekilde târif edildiği bilinmektedir. Galile, eğik düzlemde, aşağı yuvarlanan bir top ile yaptığı deneylerde, bütün cisimlerin aynı ivme ile düştüklerini tesbit etmiştir. Yaptığı bu deneyler ve daha sonra ivmenin sâbit olduğunu ispat etmesi, o zamâna kadar gelmiş olan eski Yunan felsefecilerinden Aristo’nun bu konudaki nazariyesine son vermiştir. Aristo, ağır cisimlerin, hafif cisimlere nazaran daha hızlı düştüğünü iddiâ etmiştir. Ortalama ivme, âni ivme, çizgisel ivme ve açısal ivme…
Read More