İLLER BANKASI

Mahallî idârelerin (il özel idâresi, belediye, köy) yapacakları hizmetlerin gerçekleşmesi için kredi vermek, yatırım projelerinin yapılmasını sağlamak ve diğer bankacılık hizmetlerini yapmak gâyesiyle kurulmuş kamu bankası. İller Bankası, 11.6.1933 târihinde 15 milyon lira sermâyeyle “Belediyeler Bankası” olarak kurulmuştur. Daha sonra il özel idâreleri ve köyleri de içine almak maksadıyla 13.6.1945 târihinde İller Bankası hâline getirilmiştir. İller Bankası kuruluş gâyesinin gerektirdiği teknik ve mâlî hizmetlerin yanısıra her türlü bankacılık hizmetini yürütmektedir. Bankanın önemli görevlerinden biri de bütçe vergi gelirleri ile Belediyeler fonu, İl Özel İdâreleri Fonu, Mahallî İdâreler Fonu gibi kamu…

Read More

İLKOKUL

Alm. Volkschule, Grundschule (f), Fr. écde (f) primaire, İng. primary school. İlk öğrenim kurumlarından. İlkokullar yönetmeliğine göre, devlet tarafından veya devlet adına açılan ve yönetilen veya denetlenen resmî ve özel ilkokullar, mecburî öğrenim çağında bulunan kız ve erkek çocukların eğitimi ve öğretimini sağlayan ilk öğrenim kurumlarıdır. İlkokullara hazırlık olmak üzere başlatılan okul öncesi eğitimin öncülüğünü Osmanlılar yapmıştır. Fâtih Sultan Mehmed Han döneminde dört yaşlarındaki çocuklar “sıbyân mekteplerinde” eğitime tâbi tutulmuşlardır. Bu eğitim, Osmanlı Devletinin sonuna kadar devam etmiş; batıda ise kadınların iş hayatında çalışmaları ile çocukların eğitimine ihtiyaç duyulmuş ve…

Read More

İLKBAHAR

Alm. Frühling. Fr. Printemps. İng. Spring. Senenin dört mevsiminden biri. İlkbaharda, güneşin ufuk üstünde kalma zamânı senelik ortalamadan başlayarak en büyük değerine erişir. Genel olarak hareketsiz olan bir kış devresinden sonra, bu devrede, bitkiler büyümeye başlar. Kuzey yarımkürede 21 Mart-22 Haziran arasında ve güney yarımkürede 23 Eylül-22 Aralık arasıdır. İlkbahar, bütün ağaçların, canlıların uyandığı bir mevsimdir. Senenin dört mevsiminin en sevimlilerindendir. Kış mevsimindeki soğuklardan çıkan insanlar tarafından, sevgi ile karşılanır. İlkbahar, hayâtın bir silkinişi ve uyanışıdır. İlkbaharda soğuk bir mevsimden, ılık bir hava içerisine girilmektedir. Bu esnâda geçişlere çok dikkat…

Read More

İLK YARDIM

Alm. Erste (f), Hilfe, Fr. Premier secours (m), İng. First Aid. Âni bir yaralanma veya rahatsızlık karşısında, vak’ayı ilk görenler tarafından, bir hekimin müdâhalesine kadar yapılması gereken işler. Hastayı sâkinleştirmek ve güvenliğini sağlamak yanında fizikî ihtiyâçlarını karşılamak da ilk yardım işinin içine girer. İlk yardımla ilgili bilgilerin bilinmesi çok kişi için hayat kurtarıcı olur. Kazâların olabileceği yerlerde, meselâ arabalar, işyerleri ve evlerde ilk yardım için gerekli malzemenin bulunduğu çanta ve dolaplar olmalıdır. Bir ilk yardım çantasında (dolabında) bulunması gereken madde, araç ve gereçler şunlardır: Plaster, ağrı kesici sıvı, emici özellikte…

Read More

 İLİK (Kemik iliği)

Alm. (Knochen-) Mark (n), Fr. moelle (f), İng. Marrow. Kemik boşluklarını dolduran, yumuşak, damardan zengin doku. İlik; yağ, su, alyuvarlar ve akyuvarlar ihtivâ eder. Bâzı kemiklerde ise tamâmına yakını yağdan meydana gelen “sarı ilik” bulunur. “Kırmızı kemik iliği”, kan hücrelerinin yapımında görevlidir. Ana karnındaki hayatta, kan yapımı üç ana yerde vukû bulur. Bunlar karaciğer, dalak ve kemik iliğidir. Doğumdan sonraki birkaç ay içinde karaciğer ve dalaktaki kan yapımı azalarak durur. Bundan sonra kan hücrelerinin yapımını tamâmıyle kemik iliği üstlenir. İlerleyen yıllarla birlikte kemik iliğinin miktarında bir azalma olur. Erişkin bir…

Read More

İLHANLILAR

Moğol İmparatoru Cengiz’in torunu Hülâgü tarafından kurulan devlet. Cengiz Hanın ölümünden sonra, geniş arâzilere sâhip imparatorluk parçalanmaya yüz tutmuştu. Torunlarından Mengü Han, 1253’te hâkânlığa seçildikten sonra, kardeşi Hülâgü’yu Batı Asya’daki Moğol fetihlerini yeniden başlatma ve sağlamlaştırmakla vazifelendirdi. Bu sırada İslâm dünyâsının büyük kısmının doğrudan kontrolü Moğolların elinden çıktı. Bu durumu göz önüne alan Hülâgu, batıya hareket etti. Yol boyunca birçok devlet hâkimiyetine aldı ve geçtiği yerleri kana boyayarak yakıp yıktı. 1256 yılında Âzerbaycan’daki İsmâilîlere sert darbeler indirdi. İsmâiliyye Devletinin son reisi olan Rükneddîn’i öldürdü. Daha sonra Irak’ta karşılaştığı halîfe ordusunu…

Read More

İLETKENLİK

Alm. Leitfähigkeit, Konduktanz (f), Fr. Conductibilité, conductivité (f), İng. Conductivity. İletken olma hâli. Cisimlerin veya ortamların, kütlelerinin bir noktasından diğerine ısı veya elektriği az çok iletmesi özelliği. Isı iletkenliği: Bir cismin ısıyı iletme kâbiliyeti. Isının yayılmasındaki mevcut yollardan birisi de iletim yoludur. İletim sırasında ısı, moleküler hareketle taşınır. Isı, ısıtılan cisimden diğer kısımlara moleküler etkileşimle ve mekanik enerjinin değişimi ile yayılır. Gazlarda, sıcak kısmın molekülleri, diğer taraftaki moleküllerle karışır ve hızlarının verdiği kinetik enerjiyi yavaş hareket eden moleküllere verirler. Hemen hemen her cisim bir ölçüde ısı iletir. Bir cisimde, birim…

Read More

İLDENİZLİLER

Âzerbaycan’da Irak Selçukluları Devletine tâbi olarak kurulan Atabegler sülâlesi (1141-1225). Sülâleye, kurucusunun adıyla İldenizliler denildiği gibi, Âzerbaycan Atabegleri de denilmektedir. Kıpçak Türklerinden olan Şemseddîn İldeniz, Irak Selçuklu Sultânı Mes’ûd (1134-1152), Karabağ (Arran) vâlisiyken Gürcülere karşı başarılı savaşlar yaptı. Sultan da onu, kardeşi ve selefi Sultan İkinci Tuğrul (1132-1134)un dul hanımı Mü’mine Hâtun ile evlendirdi. İldeniz, Sultan Mes’ûd’un ölümüyle çıkan taht kavgalarına karıştı. Üvey oğlu Arslan-Şah’ı tahta oturttu (1161). Kendisi de atabeg ünvânıyla hâkimiyeti ele geçirdi. İldeniz’in ölümü üzerine yerine oğlu Nusreddin Cihân Pehlivan atabeg oldu (1175). Arslan-Şah’ın sultanlığı sembolik olarak…

Read More

BANKER

Alm. Bankier, Fr. Banquer, İng. Banker. Para, kredi, esham ve tahvilat  işleri ile uğraşan kişiler. Türkçe sözlüklerde; bankacı, büyük sarraf ve mecazi anlamda çok zengin kimse diye genellikle üç ayrı şekilde tarif edilmektedir. Banka ve banker, aynı kökten gelme kelimelerdir. Yaygın tarihi bilgilere göre, ortaçağın Lombardiyalı sarrafları, çarşı ve pazar yerlerinde tahta sıralarda oturarak iş yaparlarmış. Getirilen paraları tartar, ayar muayenesinden geçirir ve değiştirirlermiş. Oturdukları tahta sıralar, masalar dolayısıyle, bunlara “banchierie” yahut “banker” denilirmiş. Başlangıçta yalnız para değiştirmekle uğraşan bankerler zamanla başka yerlere gönderilmek üzere para almaya, emanet kabul etmeye…

Read More

BANKA

Alm. Bank, Fr. Banque, İng. Bank. Sermaye, para ve kredi üzerine işlem yapan kuruluş. Bankalar faizle mevduat toplayarak, bu fonları, kredi talebinde olanlara, belirli bir karla aktarırlar. Bu asli fonksiyonunun yanısıra, para ve para ile temsil edilen kıymetlerin alım satımına aracılık etmek, iskonto, avans, senet tahsili, ticari hesaplaşma, muhafaza, teminat ve kefalet mektubu vermek şeklinde sıralanabilen işlemler de bankacılık faaliyetleri arasında sayılabilir. Hatta, kağıt para ihracı görevi de bankalarca üstlenilmiştir. Bankalar yaptıkları işlemlere göre, emisyon bankaları (Merkez Bankası), ticaret bankaları, sanayi bankaları, emlak (ipotek) bankaları, ziraat bankaları, halk bankaları olmak…

Read More

BANGLADEŞ

DEVLETİN ADI Bangladeş Müslüman Halk Cumhuriyeti BAŞŞEHRİ Dakka NÜFUSU 115.500.000 YÜZÖLÇÜMÜ 143.998 km2 RESMİ DİLİ Bengal dili ve Urduca DİNİ İslam PARA BİRİMİ Taka Güney Asya’da Müslüman bir devlet. 1971 senesine kadar Pakistan’ın “Doğu Pakistan” adlı eyaleti, daha önceleri de İngilizlerin Kıta Hindi’nde Bengal eyaleti idi. Kuzey-güney arası 625 km, doğu-batı arası 304 kilometredir. Tarihi Bangladeş, M.Ö. bölgede hüküm süren büyük devletlerin, M.S. 750-1200 arasında yerel Palas Hanedanların hakimiyeti altında kaldı. Onuncu asırdan itibaren Müslümanlar bölgeye hakim olmaya başladılar. Bangladeş 12. asırdan 1757 yılına kadar Müslümanların idaresinde, 1757’den 1905 yılına…

Read More

BANGKOK

Tayland’ın başşehri. Tayland’ın tek büyük şehri ve limanıdır. Bu özelliği ile kültür ve ticaret merkezi olmuştur. Şehir Tayland Körfezinden 40 km içeride, Chao Phraya Irmağının deltası üzerinde kuruludur. Nüfusu hızla artmakta olup, 90’lı yıllarda 6 milyon civarındadır. Nüfusunun yüzde 97’sini Taylar meydana getirmektedir. Nüfusu hızla artmakta olduğu için kötü bir şehirleşme ve gecekondu problemi ile yüzyüzedir. Çok sayıdaki kanalıyla eskiden doğunun Venedik’i olarak meşhur olan Bangkok’ta otomobile duyulan büyük ilgi dolayısıyla kanalların çoğu doldurulmuş bu da şehrin tabii güzelliğini bozmuş, ilaveten başka problemler de meydana getirmiştir. Merkezileşmiş bir devletin başşehri…

Read More

BAMYA (Hibiscus esculentus)

Alm. Okra, Ocker, Bamia (f), Fr. Gombo, Bamias, İng. Okra, Gumbo. Familyası: Ebegümecigiller (Malvaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Memleketimizde sebze olarak hemen her yerde yetiştirilmektedir. Mutedil iklimlerde yıllık, sıcak iklimlerde ise, bir kaç defa yetiştirilebilen, boyu 1-2 metreye kadar uzayan, yaprakları asma yaprağına benzeyen, meyvesi beş bölmeli, tohumları yuvarlak ve yeşilimtrak gri renkte bir sebze. Akdeniz çevresi, en müsait ve önemli yetişme bölgesidir. Türkiye’nin Erzurum, Kars gibi soğuk ve yüksek yerleri hariç, hemen hemen her yerinde yetiştirilebilmektedir. En çok Akdeniz ve Ege bölgesindeki ovalar ile Amasya’da ziraati yapılır. Memleketimizde, Sultani, Amasya…

Read More

BAMBU (Bambusa)

Alm. Bambusrohr (m), Fr. Bambou (m), İng. Bamboo. Familyası: Buğdaygiller (Gramineae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Kısmen Akdeniz bölgesi. Asya, Amerika ve Afrika’nın tropik iklim bölgelerinde, geniş alanlar kaplayan, 25-40 m kadar boylanan; çit, hasır, küfe, sepet, olta kamışı ve baston yapımında kullanılan, bir kamış çeşidi. Hintkamışı da denilmektedir. Bambu, kalabalık yerleşim merkezlerinde ev yapımında, süse meraklı kişiler tarafından ev dekarasyonu yapmakta, çeşitli el sanatlarında çok kullanılır. Filizlerinden hayvan yemi olarak da istifade edilir. Memleketimizde Akdeniz bölgesinin bataklık sahalarını kurutmak için yetiştirilir. Bambu kamışlarının ortası boştur. Gövdeleri odunsu, boğum noktaları dolu, genişliğine…

Read More

BALZAC, Honore de

Fransız romancısı. Tours’da 1799 yılında doğdu. 1850 yılında Paris’te öldü. Zengin bir ailenin çocuğu olup, ailesi noter olmasını istiyordu. Hatipler Kollejinde tahsilini bitirdikten sonra, Paris’te bir müddet noter katipliği yaptı. Çabuk zengin olma hevesi çeşitli işlere girmesine ve çok borçlanmasına sebeb oldu. İlk zamanlar tiyatro sahasında meşhur olmak istediyse de başarılı olamadı. 1829 yılına kadar takma adlarla eserler yazdı. Bu yıldan sonra sıkı bir çalışma ile kendisine şöhret kazandıran eserleri sıra ile yazmaya başladı. Böylece İnsanlık Komedisi adını verdiği ünlü romanlarının serisini meydana getirdi. Bu eserlerinde şahısları, yaşadıkları muhit içinde…

Read More

BALTİMOR KUŞU (İcterus baltimore; galbulus)

Alm. Baltimorevogel, Fr. Oriole de Baltimore, İng. Baltimore oriole. Familyası: Amerika sarıasmasıgiller (İcteridae). Yaşadığı yerler: Kuzey ve Orta Amerika’da yaşar, kışın Güney Afrika’ya göç eder. Özellikleri: 18-21 cm boyunda, turuncu-siyah renkli, ötücü bir kuş. Baş ve sırtlarında siyah renk hakimdir. Ömrü: 35-40 yıl. Çeşitleri: Amerika sarıasması ve pirinçkuşu da aynı ailedendir. Amerika sarıasmasıgillerden arkadaş canlısı, hareketli ve ötücü bir kuş türü. Siyah, parlak sarı veya turuncu karışımı tüylü, oldukça uzun sivri gagalıdır. Dışları daha koyu ve yeşilimsidir. Başı, göğsü, sırtı, kanatları ve kuyruğu siyahtır. Kanatları açıldığında 28,5 ila 32 cm…

Read More

BALTIK DENİZİ

Alm. Ostsee, Fr. Mer Baltique, İng. Baltic Sea. Avrupa kıtasında, 54o ve 66okuzey enlemleri ile 9o ve 30o doğu boylamları arasında yer alan; İsveç, Finlandiya, Danimarka, Almanya, Polonya, Rusya, Estonya, Letonya ve Litvanya devletleri ile çevrili bir iç deniz. Güney batıdan kuzeydoğuya doğru uzanır. Kiel’den Hapuranda’ya kadar olan uzunluğu 1700 km, ortalama genişliği 200 kilometredir. Yaklaşık 420.000 kilometrekarelik yüzölçümüyle en büyük iç denizdir. Danimarka ile İsveç arasında yer alan Kattegat Kanalı ve üç girişi de (Onesund, Büyük Belt ve Küçük Belt)Kuzey Denizine bağlanır. Bu kanalın en derin yeri 8 metredir.…

Read More

BALTACILAR

Osmanlı devlet teşkilatında, sarayların muhafız kıt’alarına verilen isim. “Teberdaran” ismi de verilen bu teşkilata devşirmelerden seçilen kimseler alınırdı. Osmanlı Devletinin klasik döneminde baltacılar, Zülüflü Baltacılar (Topkapı Sarayındaki Baltacılara mahsus isim), Eski Saray, Galata Sarayı İbrahimpaşa Sarayı ve Edirne Sarayı olmak üzere beş ocak halinde teşkilatlanmışlardı. Sultan İkinci Murad zamanında kurulan bu teşkilata acemi oğlanların güçlü, kuvvetli ve iri cüsseli olanları alınırdı. Önceleri nakliye ve istihkam sınıfı olarak vazife görmüşler, Fatih Sultan Mehmed devrinde ise saray muhafazasına alınmışlardır. Devşirme usulü devam ettiği müddetçe, acemi ocağından çıkmalar yapılırken, diğer ocaklarla beraber Baltacılar…

Read More

BALÖZÜ (Nektar)

Alm. Honigsaft, Fr. Nectar, İng. Nectar. Bazı çiçeklerin içinde bulunan salgı dokuları tarafından salgılanan, böcekler tarafından emilen tatlı sıvı. Böcekler aracılığıyla tozlaşma yapan birçok bitkiler balözü (nektar) adında şekerli bir sıvı salarak böcekleri çekerler. Balözü, nektaryum (balözü salgı bezi) denen salgı bezleri tarafından meydana getirilir. Nektaryumlar genellikle çiçekte veya çiçek dışında olabilir. Çiçekte bulunduğunda, ya özel yapılar teşkil eder veya çiçeğin herhangi bir kısmı nektar salma özelliği kazanır. Çiçek dışı nektaryumlar çiçeğin haricindeki gövde, yaprak gibi organlar üzerinde bulunurlar. Mesela, bakla yaprak kulakçıklarının alt yüzeyinde koyu renkli noktacıklar vardır. Bu…

Read More

BALON

Alm. Ballon (m), Fr. Bollon (m), İng. Balloon. İçine havadan daha hafif gaz veya sıcak hava doldurularak uçması sağlanan, kumaş, kağıt, kauçuk naylon, poliüretan veya neopren gibi maddelerin karışımından küre veya armut biçiminde yapılan bir uçma aracı. Kullanıldığı gayeye göre insanların binmesi veya muhtelif araçların yerleştirilmesi için bazılarının altında bir sepet ve bu sepeti balona tutturmaya yarayan bir de ağ bulunur. Balonlarda, hafif gaz olarak hidrojen ve helyum kullanılır. Hidrojenin yanıcı, helyumun ise pahalı olması birer dezavantaj teşkil etmesine rağmen kaldırma kuvveti ve dayanıklılık bakımından hidrojen daha iyidir. Hidrojenle şişirilen…

Read More

BALMUMU

Alm. Bienenvachs, Fr. Cire, İng. Wax. Arıların peteklerini yapmak için karın halkaları arasından saldıkları yumuşak sarı veya daha koyu madde. Bunun yanında sanayide hazırlanan maddeye de balmumu denir. Umumiyetle balmumu deyince arının hazırladığı petekteki mum anlaşılır. Arılar karın halkaları arasındaki deri altı bezlerinden salgıladıkları maddeleri, arka ayakları ile alıp çenelerinde yoğururlar ve bunlarla petek yaparlar. Balmumu elde etmek için, önce petekler baldan ayrılır. Sonra kaynar suya atılır. Yüzeyde toplanan balmumu alınır. Balmumu molekül ağırlığı yüksek, doymuş veya doymamış bazı asitler, alkol ve ester karışımıdır. Yoğunluğu bire yakındır (0,966). Erime noktası…

Read More

BALLIBABAGİLLER (Labiatae)

Alm. Labiaten, Fr.  Labiées Labiacées, İng. Labiatae. Türlerinin çoğu yıllık otsu bitkiler veya ağaçcıklar. Gövdeleri 4 köşeli, yaprakları basit, karşılıklı çapraz dizilişli olup, uçucu yağ yönünden zengin bez tüyleri bulunur. Çiçekleri, taşıyıcı yaprakların koltuğundan çıkan sık kümeler durumundadır. Çanak yaprakları dilimli taç yaprakları 5, fakat iki taç yaprağın (petal) birleşmesi ile 4 dilimli çoğunlukla 2 dudaklıdır. Üst dudak miğfer şeklinde 2 taç yapraktan, alt dudak ise 3 taç yapraktan yapılmış olup lopludur. Erkek organları uzunlukları farklı iki çift meydana getirirler. Yaklaşık olarak 200 cins ve 3200 türü vardır. Türkiye’de 38…

Read More

BALLIBABA (Lamium)

Alm. Lamium, Fr. Lamier, İng. Dead-nettle. Familyası: Ballıbabagiller (Labiatae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Değişik türleri, değişik yerlerde yetişir. Ballıbabagiller familyasından mor çiçekli, pembe, krem veya beyaz renkli bir bitki. Memleketimizde 27 türü tesbit edilmiştir. Çoğu türleri, Batı ve Güney Anadolu’da yaygındır. Bunun yanında diğer bölgelerde de yer yer rastlanmaktadır. En çok bilinen ve kullanılan türleri şunlardır: Beyaz ballıbaba (Lamium album): Türkiye’de yetiştiği yerler: Trabzon civarı, Bayburt (Kop Dağı), Erzurum, Bingöl dağları ve Rize’dir. Mayıs, eylül ayları arasında beyaz renkli çiçekler açan, 20-30 cm boyunda, çok senelik bir bitkidir. Çitler, koru kenarları…

Read More