BALKANLAR

Kuzey Kafkasya’daki Kabartay-Balkar Özerk Cumhuriyetinde yaşayan Türk boyu. Taulular (Dağlılar) veya Malkarlar diye de tanınırlar. Balkarların menşei hakkında değişik görüşler vardır. Bazı araştırmacılar Balkar adının Bulgar’dan kaynaklandığını ileri sürmektedirler. Ekseri araştırmacılara  göre ise uzun müddet göçebe bir hayat süren ve Karaçaylılarla birlikte yaşayan Balkarlar, adlarının Kırım’dan göç ettikleri sırada kendilerine önderlik eden “Malkar” adında bir beyden geldiğine inanırlar. Menşelerinin Hazar Türklerine dayandığını ileri sürenler de vardır. Bunlara göre Balkarlar 10 ve 11. yüzyıllara kadar bağımsız yaşamış, daha sonra Ruslar veya Osetler tarafından Kafkasya’ya sürülmüşlerdir. Balkarlar, Altınordu ve Kırım hanlıklarının hakimiyeti…

Read More

BALKAN YARIMADASI

Akdeniz’de yer alan üç büyük yarımadanın en doğuda bulunanı. Balkan Yarımadası;Kuzeyde Tuna’nın aşağı kesimleri ve Sana Irmağı, doğuda Karadeniz, güneydoğuda Ege Denizi, güneyde Akdeniz, güneybatıda İon Denizi ve batıda Adriye Denizi ile çevrilidir. Yüzölçümü yaklaşık 505.000 km2dir. Bölgeyi kaplayan, sık ormanlarla kaplı sıradağlar manasına yarımadaya Balkan ismi verilmiştir. Yarımadayı kaplayan dağlar doğuda enlemesine, batıda boylamasına uzanır. Önemli sıradağları Karpatlar (Romanya), Balkan ve Rodop dağları (Bulgaristan), Dinar Alpleri (Yugoslavya), Pindhos Dağları (Yunanistan)dır. Yarımadanın en önemli düzlüğü, Rumeli Ovasıdır. Yarımada kıyılarında Akdeniz iklimi hakimdir. İç kesimlerde ise kışları soğuk ve yağışlı kara…

Read More

BALKAN SAVAŞLARI

Osmanlı Devletinin Balkanlar’daki dört devlete karşı yaptığı savaşlar. Birinci Balkan Savaşı: 1789 Fransız İhtilalinin dünyaya yaydığı milliyetçilik akımı neticesinde, imparatorluklar dahilinde bulunan milletler, bağımsızlık için harekete geçmişler ve bazı devletlerin destek ve yardımları ile ayaklanmışlardı. Osmanlı tarihinde 19. yüzyıl, bu tür ayaklanmalar dönemidir. Balkan Yarımadasında çok çeşitli millet yaşadığı için, milliyetçi ayaklanmalar en fazla burada görüldü. Balkanlarda çıkan ayaklanmaları daha çok 17. yüzyılda gelişmeye başlayan ve en büyük gayesi, Baltık Denizine ve özellikle Akdeniz’e çıkmak olan Rusya kışkırtıyordu. Akdeniz’e inmek için önce Karadeniz’i sonra İstanbul ve Çanakkale boğazlarını ele geçirmesi…

Read More

BALİSTİK SARKAÇ

Yüksek hızla hareket eden mermilerin hızını hesaplamak maksadıyla kullanılan sarkaç. Merminin  hızını hesaplamakta takip edilen yol şöyledir: v hızıyla yatay olarak hareket eden m kütleli bir mermi, l uzunluğundaki bir ipin ucuna asılmış olan M kütleli bloka saplanır. Blok, kendisine saplanan merminin tesiriyle v’ hızı ile hareket ederek denge durumundan h kadar yükselir. Bu durumda ipin düşeyle yaptığı a açısı ölçülür. ABC dik üçgeninden istifade edilerek bulunan h= l (1-Cos a) bağıntısı yardımıyla h yüksekliği hesaplanır. Momentumun korunumu kanunundan ve enerji dönüşümlerinden istifade edilerek yazılan: m.v = (m+M) v’ 1/2(m+M) v’2…

Read More

BALİSTİK

Alm. Ballistik, Fr. Balistique, İng. Balistics. Mermi ve füzelerin hareketlerini inceleyen bir bilim dalı. Uygulamalı mekaniğin bir kolu olarak düşünülebilir. Balistik üç bölüme ayrılır: 1) Mermi veya füzenin, silahta veya tesir sahasındaki hareketini inceleyen iç balistik, 2) Uçuş sırasındaki hareketini araştıran dış balistik. 3) Hedefteki etkileri inceleyen terminal balistik. Herbir kısım bir önceki bölümle sıkı irtibatlıdır. İç balistik: Bu bölüm, kimyasal enerji kaynağını, gazın genişlemesini ve ortaya çıkan enerjinin kontrolünü ve yönlendirilmesini inceler. Askeri silahlar, askeri olmayanlara göre sıcaklık ve basınç bakımından daha çok zorlanmış durumlarda çalışırlar. Bir merminin silah…

Read More

BALİNA (Balaena)

Alm.Walfisch, Fr. Baleine, İng. Whale. Familyası: Balinagiller (Balaenidae). Yaşadığı yerler: Sürüler halinde, çoğunlukla soğuk okyanuslarda yaşar. Özellikleri: 30 metre boyunda, 200 ton ağırlıkta olanları vardır. Suda yaşayan sıcak kanlı memelilerdir. Yavrularını doğurur ve sütle beslerler. Ömrü: 70-90 yıl. Çeşitleri: İspermeçet, gagalı, katil balinalar ile yunuslar dişli balinalardandır. Mavi balina, kambur balina, Grönland balinası (Kutup balinası), Fin balinası dişsiz, çubuklu balinalardır. Arktik denizlerde yaşayan en iri ve büyük memeli hayvan. 60 fil veya 350 sığır rahatlıkla içine sığabilir. Ağzını açtığında bir kayıkla tayfalarını rahatlıkla yutabilir. Memeli olup, akciğer solunumu yapmasına rağmen…

Read More

BALİ BEY (Malkoçoğlu)

Fatih Sultan Mehmed Hanın kurdurmuş olduğu, Enderun-ı Hümayün adlı Saray Üniversitesinde yetişen meşhur akıncı beyi. Sultan İkinci Bayezid Han devrinde Silistre Beylerbeyliği yaptı. Fevkalade cesur, sadık ve kabiliyetli bir kumandandı. Pekçok ve büyük hizmetlerde bulundu. Kendisi Silistre Beylerbeyi bulunduğu sıralarda isyan eden Eflak Voyvodasına karşı gönderilen Osmanlı ordusunda yararlıklar gösterdi. Yine aynı beylerbeyliği sırasında Macaristan’a ordu sevkederek Varadin Kalesi ile diğer pekçok yeri zaptetti. Daha sonra Prut Nehrini geçerek Akkerman Kalesini ele geçirmek isteyen Buğdan Voyvodasını ordusu ile hezimete uğrattı. 1498 yılında 40.000 kişilik ordusu ile Lehistan üzerine akınlar yaparak…

Read More

BALIKESİR

Marmara ve Ege denizi sahilinde bulunan, turizm bakımından gelişmiş, Türkiye’nin önemli illerinden biri. Kaplıcaları, yeraltı ve yer üstü suları bakımından zengin, üçte biri ormanlık, Türkiye’nin zeytin ambarı olan Balıkesir ili; Marmara Denizi, Bursa, Kütahya, Manisa, İzmir, Ege Denizi ve Çanakkale arasında yer almaktadır. 39°04′ ile 40°40′ kuzey enlemleri ve 26°02′ ile 23°02′ doğu boylamları arasındadır. Trafik kod numarası 10’dur. Erdek ve Bandırma, Kapıdağ Yarımadasının meydana getirdiği körfez ve limanlarıdır. Batıda ise Edremit Körfezi vardır. Avşa, Marmara, Güvercin ve Ekinlik, Paşalimanı, Maden adaları Balıkesir’e dahildir. Yüzölçümü 14.292 kilometrekaredir. İsminin Menşei Selçuk…

Read More

BALIKÇILIK

Alm. Fischereigewerbe (n), Fr. Péche, İng. Fishing. Sularda yaşayan her türlü balığın avlanması, yetiştirilmesi, ticareti ve balık ürünlerinin değerlendirilmesi. Çok eski zamanlardan beri insanların gıda ihtiyaçlarını gidermek için yapılan balıkçılık, elle tutma usulünden günümüzdeki modern balıkçılık teknolojisine kadar gelişme göstermiştir. Amatör bir spor olarak da bugün pekçok insan bununla meşgul olmaktadır. Sulardaki nimetlerden daha çok istifade etmek için devamlı araştırmalar yapılmış ve balıkçılıkta yeni avlama usülleri geliştirilmiştir. Çok eski zamanlarda su kenarlarında elle yapılan balıkçılık daha sonraları zıpkın, olta, ağ gibi aletlerle yapılmaya başlanmıştır. Kayık ve gemilerle kıyı balıkçılığı yanısıra…

Read More

BALIKÇIL (Ardea)

Alm. Fischreiher(m), Fr. Héron, İng. Heron. Familyası: Balıkçılgiller (Ardeidae), Yaşadığı yer: Sulak çayır, bataklık ve su kıyıları. Özellikleri: Uzun ince bacaklı, uzun boyunlu ve sivri gagalı kuşlardır. Ömrü: 60 sene. Çeşitleri: Adi balıkçıl, ak balıkçıl, kral balıkçıl, külrengi balıkçıl, erguvani balıkçıl, gece balıkçıl, balaban balıkçıl, pabuç gagalı balıkçıl, kaşıkçı balıkçıl meşhurlarıdır. Su kıyılarında balık, kurbağa, yengeç, fare, böcek avlayan çoğu göçmen olan büyük bir kuş cinsi. Tek ayakları üstünde uyumaları ve uçarken boyunlarını S harfi şeklinde kıvırmaları tipik özelliklerindendir. İnce uzun parmaklarının arasında yüzme perdesi yoktur. Orta parmaklarının tırnağı ikiye…

Read More

BALIK YAĞI

Alm. Fisch-tran, Fr. Huile de foie de morue, İng. Cod live oil.  Morina balıklarından  ve çoğunlukla mezgit ailesinden olan diğer bazı balıkların ciğerlerinden elde edilen besleyici bir yağ. Hayvani yağ olan balık yağı, 19. asırda morina hastalığı ile mücadele için kullanılan bir halk ilacıydı. 1914-1922 yılları arasında tıbbi değeri klinik olarak tesbit edildi. Bu değer kendisinde A ve bilhassa D vitamininin varlığına bağlandı. Bu vitaminler yağın çok az bir kısmını teşkil ederler. Vitaminler burada ünite olarak ifade edilir. Bir yağ, gr başına ortalama 1400 İnternasyonal Ünite (İ.Ü.) A vitamini ve…

Read More

BALIK (Piscis)

Alm. Fisch (m), Fr. Poisson, İng. Fish. Solungaçları ile solunum yapan, vücud ısıları çevreye bağlı olarak değişen, soğuk kanlı, yürekleri çift gözlü, çoğunun vücudu pullu, genellikle yumurta ile üreyen, suda yaşayan omurgalı hayvanların genel adı. Bir kulakcık ve karıncıktan meydana gelen yüreklerinde daima kirli kan bulunur. Yürekten çıkan kirli kan solungaçlarda temizlendiğinden, vücutta temiz kan dolaşır. Ağızdan alınan su, solungaçlardan dışarı atılırken suda çözülmüş oksijen, osmozla kana verilir. Bu arada suda bulunan besinler ise yutulur. Köpek balıklarında su hem ağızdan hem de ilk solungaç yarığından alınır. Tuzlu su balıkları su…

Read More

BALEAR ADALARI

DEVLETİN ADI Balear Adaları BAŞŞEHRİ Palma NÜFUSU 675.400 YÜZÖLÇÜMÜ 5.014 km2 RESMİ DİLİ Islah Balearen DİNİ Birçok dinler bulunur PARA BİRİMİ Pezo Batı Akdeniz’de, İspanya’nın 80 ila 360 km doğusunda yer alan beş büyük ve çok küçük adalar topluluğu. Tarihi Tarihi kaynaklara göre 2600 senedir insanların buralarda yaşadığı bilinmektedir. Tarihte muhtelif zamanlarda Balear Adaları Romalıların, Kartacalıların, Cezayir ve İspanyolların idaresinde kalmıştır. M.Ö.122 senesinde adalar, Romalıların eline geçmiş, 466’da Vandallar hakim olmuştur. Vandallarla Doğu Roma İmparatorluğu arasında devam eden mücadeleden sonra, adalar Doğu Roma İmparatorluğuna dahil oldu. Sekizinci yüzyılda adalar, Arapların…

Read More

BALDIRAN (Conium macilatum)

Alm. Gefleckter Schierling, Fr. Grande Cigué İng. Poison-Hemlock (Poisonous Herb). Familyası: Maydonozgiller (Umbelliferae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Hemen hemen bütün Anadolu’da yetişir. Mayıs-ağustos ayları arasında küçük ve beyaz renkli çiçekler açan, duvar, yol ve tarla kenarlarında çok görülen, 1-2 m yüksekliğinde 2 yılık, fena kokulu ve çok zehirli bir bitki. Ağu otu da denilmektedir. Gövdelerinin üzerindeki kırmızı lekelerden kolayca tanınır. İlk sene bitki yalnız taban yaprakları taşır. İkinci sene dik, silindir biçiminde içi boş ve tüysüz bir gövde meydana getirir. Gövde parlak yeşil renkli, bilhassa alt tarafta kırmızımtrak-esmer lekeli ve üst…

Read More

BALABAN (Gıyaseddin Uluğ Han)

On üçüncü asır başlarında Kutbeddin Aybek tarafından kurulan Delhi Memluk İmparatorluğunun İltutmuş’tan sonraki en büyük hükümdarı. Doğum yeri ve tarihi kesin olarak bilinmemektedir. İltutmuş’un çocukları, zamanında çökmeye ve dağılmaya yüz tutan devleti yeniden kuvvetlendirmiş, Hindistan’ı Moğol istilasına karşı korumaya muvaffak olmuştur. Sonradan Alaaddin Kalaç’ın Hindistan’da İslam nüfuzunu genişletip kuvvetlendiren parlak fütuhatına bir zemin hazırlamıştır. Balaban, İltutmuş devrinde Delhi İmparatorluğu’nda görev aldı ve kısa zamanda emir-i şikar ve ardından mirahurluğa getirildi. 1246 yılında Sultan Nasıreddin Mahmud’un naibi oldu. 1249’da kızını Sultan ile evlendiren Balaban, çok geçmeden Han-ı azam yani Uluğ Hanlık…

Read More

BAL

Alm. Honig, Fr. Miel, İng. Honey.  Bal arısının (Apis mellifica) çiçek nektarlarından (balözü bezleri) topladığı özsu içindeki sakkarozun, arının midesinde değişme (invesiryonu) ile husule gelen madde. Bir kovanda bulunan üç cins arıdan işçi arılar petekleri  bal ile doldururlar ve gözlerinin üstünü balmumu ile örterler. Sonbaharda kovandan alınan peteklerdeki bal, ya ısıtılarak (eritilmiş bal) veya sıkılarak yahut da santrüfüj ile (süzme bal) elde edilir. Açık sarıdan kırmızımsı sarıya kadar değişen renkte, kendine has özel kokuda, tatlı lezzetli, koyu şurup kıvamında bir sıvıdır. Tazeyken şeffaf olduğu halde zamanla içinde glikoz kristalleri teşekkül…

Read More

BAKÜ HANLIĞI

Azerbaycan’da bugünkü Bakü’nün doğusunda kurulmuş olan Türk hanlığı (1749-1806). İran hükümdarı Nadir Şah’ın öldürülmesi üzerine, 1747 yılında Mirza Muhammed tarafından kuruldu. Mirza Muhammed, 1768 yılında ölünceye kadar devletin bağımsızlığını korudu. Ölümünde yerine küçük yaştaki oğlu Mehmed geçti. Bu yüzden hanlık, Mirza Muhammed’in hemşiresi ve Kuban hanı Feth Ali’nin hanımı Tuti Bike tarafından idare edildi. Feth Ali Hanın ölümünden bir müddet sonra Bakü, Ruslar tarafından işgal edildi (1796). Mehmed’in oğlu Hüseyin Kulu Han, tam yirmi iki yıl (1806-1828) Ruslarla mücadele etti ise de, Bakü’yü almaya muvaffak olamadı. Neticede hanlık tamamiyle Rus…

Read More

BAKÜ

Azerbaycan’ın başşehri. Nüfusu 1.700.000’in üzerindedir. Apşeron Yarımadasının güney kıyısında, Bakü Körfezinin meydana getirdiği geniş yayın üzerinde bulunur. Bakü Körfezi, Hazar Denizinin en muhafazalı limanıdır. Apşeron Yarımadası da kuzeyden esen güçlü Hazri rüzgarlarına karşı körfezi korur. Bakü’nün tarihi çok eski tarihlere dayanır. Şirvanşahlar zamanında (M.S. 11. yüzyıl) başkent olmuştu. Daha sonraları Moğol işgaline uğradı, İranlılarla Ruslar arasında el değiştirdi ve sonunda 1806’da Rus topraklarına tamamen katıldı. 1920’de de Azerbaycan’ın başşehri oldu. Bakü’nün önemi, eskiden Sovyetlerin en büyük şehirlerinden biri olarak, petrol sanayii ve yönetim merkezi oluşundan kaynaklanırdı. Bakü’de petrolün varlığı 8.…

Read More

BAKTERİ (Bakteria)

Alm. Bakterie (f), Fr. Bacterie, İng. Bacteria. Gözle görülemeyecek kadar küçük, tek bir hücreden meydana gelen mikroorganizma. Normal bir hücrenin yaptığı bütün işleri yapamadıklarından va bazı organelleri eksik olduğundan mütekamil hücre sayılmazlar. Bakteriler mikroorganizmaların temel ve en büyük sınıfıdır. Sayılamayacak kadar çok çeşidi bilinmesine rağmen, bunlardan sadece çok küçük bir miktarı insan vücudunda yaşayabilir ve yine bunların çok azı insanda hastalık yapma özelliğine sahiptir. Hastalandırıcı bakterilere örnek olarak tüberküloz basili, difteri, tetanos, tifo amili bakteriler sayılabilir. Sür’atli çoğalırlar; uygun bir ortamda bir bakteri hücresi 24 saat içinde 70 milyon bakteriye…

Read More

BAKRAÇ

Alm. Eimer aus Kupfer, Fr. Seau en cuivre, İng. Copper bucket. Bakırdan yapılmış kulplu ve geniş ağızlı süt ve yoğurt kapları. Buna halk arasında helke de denir. Süt, tereyağı, yoğurt koymada kullanılır. Ege’de eskiden evlerde dükkanlarda tarhana çorbası götürmek için, gemilerde kömür taşımak veya yanmış kömürün kül ve cürufunu denize dökmek için kullanılırdı. Sade işlenmemiş olanları bulunduğu gibi, yazı ve çiçeklerle süslenmiş tipleri de vardır.

Read More

BAKLAGİLLER (Leguminosae)

Alm. Leguminosen, Fr. Légumineuses, İng. Leguminousplants. İki çeneklilerin Rosales takımından yayılışı çok geniş olan bir familya. Bu familyada değişik şekillerde odunlu ve otsu bitkiler bulunmaktadır. Bunlardan birçoğu kültür bitkisi ve tıbbi bitkilerdir. Odunlu türler çoğunlukla tropik bölgelerde, otsu türler de mutedil bölgelerde tabii olarak yetişirler. Bu familya bitkileri azot toplayıcı olarak, fizyolojik bakımdan özel bir mevki işgal ederler. Havanın serbest azotunu toplayan bakteriler, bitkinin köklerindeki küçük yumrucuklar içinde yaşarlar. Besin maddesi tohumların kotilendonlarında (tohumun olgunlaşmamış taze halindeki durumu) depo edilmiştir. Tahılların aksine olarak, nişasta ve protein aynı hücreler içinde bir…

Read More

BAKLA (Vicia faba)

Alm. Pferdebohne, Saubohne, Fr. Féve, İng. Broad Bean. Familyası: Baklagiller (Legumino sae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Türkiye’nin hemen hemen her yerinde yetiştirilir. Toprak üstünde 70-150 cm boyundaki gövdesi dört köşeli ve içi boş, yaprakları karşılıklı, çiçekleri üç-beş adedi bir arada toplu halde, tohumları muhtelif renk ve büyüklükte yıllık bir bitki. Kökü, tahminen 170 cm kadar derine iner. Bu asıl kök üstünde bir çok yan kökler ve bu yan köklerin üstünde de içlerinde bakteriler bulunan “nodozite” adı verilen yumruları ihtiva eder. Çin’de ve Mısır’da çok eski zamanlardan beri yetiştirilmekte olduğu bilinmektedir. Yabani…

Read More

BAKKAM AĞACI (Haematoxylon campechianum)

Alm. Farbholz (n), Fr. Bois de Compeche, İng. Logwood. Familyası: Keçiboynuzugiller (Caesalpiniaceae). Yetiştiği yerler: Türkiye’de yetişmez. Orta Amerika, Meksika, Hindistan ve Jamaika’da yetiştirilen dikenli bir ağaç. Yaprak boyu ortalama 15 cm olup, 2’den 4’e kadar çift damarlardan meydana gelmiştir. Kullanıldığı yerler: Kırmızı kahverengi odunundan, sitoloji (hücre bilimi) çalışmalarında ve deri ve boya sanayiinde kullanılan kırmızı renkli hematoksilin boyası elde edilir. Tıpta, kabukların kabız edici etkisi vardır.

Read More