Fethi Gemuhluoğlu

Cumhûriyet devri fikir adamlarından. 1923’te İstanbul’da doğdu. İstanbul Haydarpaşa Lisesini bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinde öğrenim gördü. İstanbul’da çeşitli okullarda öğretmenlik yaptı. 1955-63 yılları arasında Spor ve Sergi Sarayı Müdürlüğü vazifesinde bulundu. Bir müddet Almanya’da kaldıktan sonra yurda dönüşünde Millî Eğitim Bakanlığı Özel Kalem Müdürlüğü ve Türkiye Odalar Birliği Basın Müşâvirliği; 1970-77 yılları arasında Türk Petrol Vakfı Genel Sekreterliği yaptı. Milletine ve dînine bağlı pekçok gencin yetişmesinde emeği geçti. Geniş bir aydın-yazar kitlesi, özel sohbetlerinde yansıttığı zengin kültüründen ve derin görüşlerinden faydalandı. 5 Ekim 1977’de İstanbul’da vefât etti. Sohbetlerinden…

Read More

Fesleğen (Ocimum basilicum)

Alm. Basilienkraut, Fr. Basilic,İ ng. Sweetbasil. Familyası: Ballıbabagiller (Labiatae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Yerli değildir. Süs bitkisi olarak yetiştirilir. Haziran-eylül ayları arasında, pembemsi veya sarımsı-beyaz renkli çiçekler açan, 20-40 cm yüksekliğinde, çok senelik, kuvvetli kokulu, otsu bir bitkidir. Reyhan otu olarak da bilinir. Vatanı İran ve Hindistan’dır. Gövdeleri dik, tüysüz veya hafifçe tüylü, çok dallı ve yapraklıdır. Yapraklar karşılıklı ve uzunca saplı olup, hoş kokuludur. Çiçekler üst yaprakların koltuğunda ekseriya 6 çiçekli durumlar hâlinde toplanmıştır. Çanak ve taç yaprakları tüp şeklinde ve 2 dudaklıdır. Meyveleri oval şekilli, küçük ve parlak siyah…

Read More

Fersah

Alm. Paranange (f), Fr. Parassange (f), İng. Parasang. Eskiden kullanılan yol ölçülerinden birinin adı. Aslı forsa, fersenk olup, Arapçaya fersah olarak geçmiştir. Bu ölçü arâzinin durumuna göre değişirdi. Bir fersah, insanın bir saatte yürüdüğü yoldur. Bu da üç mil, yâni altı kilometredir

Read More

Fermuar

Alm. Reissverschluss (m), Fr. Fermoir (m), İng. Zipper, zip-fastener. Elbise, kazak, etek, çanta, cüzdan, kılıf gibi şeyleri kapatmak için kullanılan bağlantı. Karşılıklı dişleri ve bunlar üzerine takılı olan sürgü, ileri doğru çekilince dişleri birbirine geçerek kapanır. Fermuarlar plastik ve metallerden yapılıp, çeşitli uzunluklarda olanları vardır. Kullanış yerinin çokluğu, basitliği, kaliteli olanların hemen bozulmaması tercih edilmesine sebeb olmaktadır. Hanımların elbiselerinde, çanta ağızlarına, uyku tulumlarına, çizme ve botlara kadar pek yaygın bir sahada kullanılmaktadır.

Read More

Fermantasyon (Mayalanma)

Alm. Fermentation Gärung, (f), Fr. Fermentation, İng. Fermentation. Oksijen yokluğunda karbonhidratların bozulmasını ihtivâ eden enerji veren bir metebolik işlem. Bâzı bitkiler veya bitki kısımları oksijenden yoksun bırakıldıkları zaman da bir süre solunum yapmaya ve solunum sonunda dışarı CO2 vermeye devam ederler. İşte bu şekildeki solunum, anaerob (oksijensiz) solunum olarak adlandırılır. Anaerob solunum yeşil bitkilerde kısa bir müddet için mümkündür. Halbuki birçok mikroorganizmalar için anaerob solunum normal bir olaydır. Bunların bir kısmı havasız yerde yaşarlar (obligat anaerobiyont) diğer bir kısmı hem oksijenli, hem de oksijensiz yerlerde yaşıyabilirler (fakültatif anaerobiyont).Alkol vs. gibi…

Read More

Feridun Ahmed Bey (Paşa)

Münşeât sâhibi ve divan şâiri. Doğum târihi bilinmemektedir. Baş defterdâr Çivizâde Abdullah Çelebi’nin yanında yetişti.Sokullu Mehmed Paşaya dîvân kâtibi oldu. Nahcivân Seferine katıldı. Sokullu’nun sadrâzamlığında sır kâtipliğine yükseldi. Zigetvar Seferinde üstün cesâret ve gayreti ile hizmeti görüldü. 1570’te reisülküttâb, 1573’te nişancı oldu. 1576’da azledilerek Semendire beyliğine gönderildi. Yeniden nişancılığa getirildi. Bu görevde iken 1581 senesinde vefât etti. Eserleri: Feridun Bey Münşeâtı olarak tanınan Münşeâtü’s-Selâtin’dir. 1575’te Üçüncü Murâd Hana takdim edilmiştir. Osmanlı târihinin en önemli kaynakları arasındadır. Miftâh-ı Cennet; dînî, ahlâkî bir eserdir. Nüzhetü’l-Esrâr fî Feth-i Kal’at-ı Zigetvar, Zigetvar Seferini anlatır.…

Read More

Ferid Kâm

Şâir, yazar. 1864 senesinde İstanbul’da doğdu. 1944’te Ankara’da vefât etti. Asıl adı Ömer olup, askerî doktorlardan Ahmed Muhtar Paşanın oğludur. İlk tahsilini Beylerbeyi Rüşdiyesinde yaptı. Özel hocalardan, Arapça, Farsça ve Fransızca dersleri aldı. İki sene Nüzhet Efendi’den ders okudu. Bu arada câmi derslerine devâm etti. 1905’te M. Âsım Efendiden icâzet aldı. 1887’de Hâriciye Nezâreti tercüme odasına mülâzım olarak girdi. 1888’de Fransızca muallimi oldu. 1914 senesinde Süleymaniye Medresesi Felsefe-i Umûmiye Târihi müderrisliğine, 1918’de Dârul-Hikmet-il-İslâmiyye üyeliğine tâyin edildi. 1919’da Edebiyât Fakültesi, 1924’te Dârülfünûn’da İran Edebiyâtı müderrisi oldu. 1933 senesine kadar bu görevde…

Read More

Feribot

Alm. Fahre (f), Fr. Bac(m), İng. Ferry. Okyanuslarda, bilhassa boğaz ve küçük denizlerde bir sâhilden diğer sâhile, vâsıta, yük ve yolcu gibi her türlü nakliyât işinde kullanılan bir çeşit gemi. Araba taşıyan feribotlar yanında tren vagonları taşıyan cinsleri de vardır. Bu feribotlarda tren rayları bulunur. Standart feribotun iki ucu yuvarlak, üst kısmı geniş olup, makinası feribotu ileri ve geri alabilecek cinstedir. Uzunlukları 30-40 m arasında değişir. Boylarına göre enleri diğer gemilere göre daha geniştir. Okyanusta çalışanlar normal tiplerden biraz değişiktir. Bunlar standart gemi türünde olup, arabalar için kullanılanlarda, arka veya…

Read More

Ferdinand

Bulgaristan prensi ve bağımsız Bulgaristan’ın ilk çarı. Prenses Orleanslı Clemontine’in oğlu olup, 1861’de doğdu. Temmuz 1887’de Sabronya meclisi tarafından Bulgaristan prensi seçildi.Avrupa’yı kendisini tanımakta kararsızlığa sevk eden Rusya’nın karşı koymasına rağmen hemen tahta geçti. Nihâyet Çar Aleksandr’ın ölümü, daha sonra Stambolov’un düşmesi ile veliaht prens Boris’in de Ortodoks usûllerince vaftiz edilmesi, gerginliği tamâmen giderdi. Böylece Rusya tarafından tanınan Ferdinand’ı öteki Avrupa devletleri de hemen tanıdılar. Ülke içinde fiilen bir birlik kurmaya muvaffak olan Ferdinand, memleketin modernleşmesine katkıda bulundu. Ferdinand, 1898 yılında Avusturya ile Balkanların taksimi plânını hazırladı. 1908’de Osmanlı Devletinde…

Read More

Fenolik Reçine

Alm. Phenolharz (n), Fr. Résine (f) phénolique, İng. Phenolic resin. Plastik yapmak için kullanılan çok sayıdaki maddelerden bir tânesi. Fenolik reçinelerin çoğu fenol (C6H5OH) ile formaldehit (CH2O)ten elde edilir. Fenolik reçinelere dayanan plastiğin ilki 1907’de elde edildi ve ismine bakalit denildi. Fenolik reçineler şimdi plastik sanâyiinde çok büyük rol oynamaktadır. Çünkü mâliyeti düşük olup, mukâvemet ve dayanıklılık gibi çok faydalı tarafları vardır. Çeşitli miktarlarda pigment (boya), bağlayıcı maddeler veya plastik yapıcı gibi farklı maddeler katarak fenolik reçinelerin özellikleri değiştirilebilir. Böylece elektrikli ev âletleri, yaprak reçineler, fren balataları için yapıştırıcı, ısı…

Read More

Fenolftalein

Alm. Phenolphtalein n, Fr. Phénolphtaléine f, İng. Phenolphtalein. Soluk sarı renkte, toz hâlinde bir organik bileşik. Formülü  C12H14O4 olup, erime noktası yaklaşık 250°C’dir. Alkolde çözünür. Fakat suda dâimâ çözünmez. Fenolftalein sıcak sülfürik asit veya çinko klorür mevcûdiyetinde (katalizörlüğünde) fenol ile ftalik anhidridin reaksiyonundan elde edilir. Fenolftalein asit-baz indikatörü olarak kullanılır. Asitli ortamda renksiz olan fenolftalein bazik ortamda pembe renklidir. Nötral ortamda da renksizdir. Fenolftalein ilâve edilmiş asidik çözeltiye baz ilâve edilirse, çözeltinin ph’sı 7,3 olduğu an, fenolftalein çözeltiyi pembe renge boyar ve çözeltinin bazik olmaya başladığı anlaşılır. Fenolftalein asitli çözeltide…

Read More

Fenol

Alm. Phenol n, Karbolsäure f, Fr. Phénol, acide phénique, acide carbonique m, İng. Phenol. Karbolik asit veya hidroksil benzen de denilen, çok yönlü organik bir bileşik. Özellikleri: Formülü C6H5OH olup, benzen halkasındaki bir hidrojen yerine (-OH) grubu girmiştir. Erime noktası 41°C, kaynama noktası 182°C ve spesifik (öz) ağırlığı 1,07 g/cm3tür. Saf hâlde renksizdir. Deri ile temas ederse deriyi yakar ve zehirlidir. Fenikasit de denilen fenol, asidik özellik de gösterir. Elde edilişi: Tabiî olarak kömür katranında bulunur ve buradan elde edilir. Klor benzene sodyum hidroksit etki ettirilerek elde edilir. Katalizör olarak…

Read More

Fenikeliler

Eski çağlarda yaşamış Sâmi ırkından Akdenizli bir kavim. Kendilerini Kenanîler adıyla zikrettikleri sanılmaktadır. Doğusunda Lübnan Dağları, batısında Doğu Akdeniz kıyıları, güneyinde Ras Nakura Burnu, kuzeyinde Asi Irmağı bulunan alanda yaşayan Fenikeliler, denizci olduklarından Orta Doğudan Batı Akdeniz kıyılarına kadar yayılmışlardır. Fenikeliler, bölgeye mîlâttan önce üç bin yıllarında gelmişlerdir. Aradus, Simyra, Tripoli, Cebal-Byblos, Beryte, Sidon, Tyros, Akkho liman şehirlerini kuran Fenikeliler, mîlâttan önce 2500 yıllarından îtibâren Mısırlılarla ticârî münâsebete başlamışlardır. Bu ülkeye ağaç ve nebâtî koku maddesi, zeytinyağı ve reçine ihrâc ederlerdi. Ancak siyâsî bakımdan iyi teşkilâtlanamadıklarından kısa zamanda Mısır’ın nüfûzu…

Read More

Fenerliler

Alm. Fanarioten (pl.), Fr.Phanariotes (pl), İng. Phanariots (pl). Osmanlılarda devlet hizmetlerinde çalışmış, büyük makamlarda bulunmuş Rumlar hakkında kullanılan deyim.Merkezi Fener’de bulunan Rum Patrikhânesi etrâfında toplandıklarından bu ismi almışlardır. Bunlar çoğunlukla İstanbullu ve Egeliydiler. Fenerliler, Rum patrikliğine bağlı yarı dînî hizmet sâhipleriydi. Bunlar arasında lisan bilenler ve siyasî işleri kavrayanlar, Tanzimât dönemine kadar Osmanlı devletinin Avrupa devletleriyle olan münâsebetlerinde görev aldılar. Fenerliler, tercümanlık ve kâtiplik gibi görevlerden başka Eflak ve Boğdan beyliklerine de tâyin edildiler. Bu görevleri Romen târihi açısından incelendiğinde; bâzı sosyal ve iktisâdî çalışmaların yanında rüşvet, ahlâkî düşüş, vergilerin…

Read More

Fenerbalığı (Lophius, Myctophum)

Alm. Amglerfische (m.pl.), Fr.Lophiidés (m.pl.), İng. Anglers (pl). Familyası: Fenerbalığıgiller (Lophiidae-Myctophidae). Yaşadığı yerler: Sıcak ve ılık deniz dipleri. Özellikleri: Başlarının üzerinde uzanan avlanma oltaları vardır. Myctophidae familyasının vücudunda çok sayıda ışık organı bulunur. Çeşitleri: Birçok türü vardır. Fenerbalığıgiller familyalarının çeşitli türlerine verilen genel ad. “Lophiidae” ve “Myctophidae” olmak üzere iki familyası vardır. Korkunç görünüşlüdürler. Vücutları üstten basık bir armudu andırır. Tropik ve ılık denizlerin değişik derinliklerinde bulunurlar. Bâzıları 4000 metre derinliklerdeki karanlık diplerde çamurlu zemine yapışarak veya gömülerek yaşarlar. Çoğu 500 metre kadar derinlerdeki zeminlerde veya kıyıya yakın diplerde bulunurlar.…

Read More

Fenerbahçe Spor Kulübü

Türk spor kulüplerinden. İstanbul’un Kadıköy ilçesindeki Fenerbahçe semtinde 1907 ilkbaharında Nûrizâde Ziyâ (Songülen), Âyetullah, Bahriyeli Necib (Okaner), Basra Vâlisi Hasan Beyin oğlu Gâlib, Hasan Sâmi (Kocamemi) ve Hintli Âsaf (Beşpınar) beyler tarafından kuruldu. Bu gençlere Moda ve çevresinde oturan, çoğu Saint Joseph Fransız okulu öğrencisi olan arkadaşları da katıldı. İlk amblemi Fenerbahçe Burnundaki ışık saçan fener, formasının ilk renkleri ise sarı-beyazdı. Fenerbahçe Futbol Kulübü adıyla 1908’de tescil edildi. Kulübün ilk başkanı da Nûrizâde Ziyâ Beydi. 1910-1911 sezonunda adı Fenerbahçe Spor Kulübü, renkleri de sarı-lacivert olarak değiştirildi. Futboldaki önemli yeri sebebiyle…

Read More

Fener Rum Ortodoks Patrikhânesi

Ortodoks kilisesinin başpiskoposluğu. İstanbul’da Fener semtindeki Aya Yorgi kilisesinde bulunduğu için Türkiye’de Fener Rum Patrikhanesi adıyla anılmaktadır. Birinci Constantinus’un (306-337) Roma İmparatorluğunun başkentini Roma’dan Bizans’a taşıması ve şehre Konstantinopolis (İstanbul) adını vermesiyle buradaki kilise başpiskoposluk mevkiine yükseldi. Böylece Bizans’ın daha önce bağlı bulunduğu Herakleia Perinthos Metropolitliği de Konstantinopolis’in yetki alanına girdi. Altıncı asırda piskoposun resmî ünvanı “Yeni Roma (Konstantinopolis) Başpiskoposu” ve “Ekumenik Patrik” idi. Hıristiyanlık Doğu Avrupa’nın büyük bölümüne (Bulgaristan, Sırbistan, Romanya, Rusya) Konstantinopolis’ten yayıldı. Bilhassa Osmanlıların akınlarına hedef olmaya başladıktan sonra zaman zaman bâzı Bizans imparatorlarının Doğu ve Batı…

Read More

Fener

Alm. Lanterne (f), Fr. Lanterne, İng. Lantern. Yağmurlu veya rüzgârlı havalarda kullanılan, her tarafı camla kapatılmış mum veya lamba muhâfazalı aydınlatma aracı. İnsanlar tarafından çok eski zamanlardan beri kullanılmaktadır. Avrupa’da bilhassa 16. yüzyıldan îtibâren evlerin merdivenleri, sofalar, odalar, güzel fenerlerle donatılmış, daha sonraları özel binâların bahçe ve içleri bunlarla süslenmiştir. Fenerlerin içinde önceleri mum yakılırdı. Yanıcı yağlara batırılan fitillerin yakılması esâsına dayalı fenerler de vardı. Petrolün bulunması bu fenerleri, hem iyice yaygınlaştırdı, hem de gazyağı kullanılmasına sebeb oldu. Bugün de, bilhassa köylerde kullanılan fenerlerde gazyağı yakılmaktadır. Anadolu’da 20. yüzyıl başlarına…

Read More

Fen Bilimleri

Alm. Positive Wissenschaften, Fr. Positif sicience, İng. Positive Sciences. Astronomi, biyoloji, botanik, kimyâ, jeoloji, matematik, tıp, fizik, zooloji gibi bilimlere verilen genel ad. Fen bilimlerinin esâsı, tabiattaki olayları incelemek, elde edilen bilgileri gruplandırmak ve aralarındaki ilişkileri ortaya çıkarmaktır. Fen, daha sonra değişik olayların sonucunu bu bağıntılar yardımıyla önceden haber verir.Meselâ yer çekimi ve gezegenlerin hareketini inceleyen ve bu konudaki bağıntıları ortaya koyan fen, güneş ve ay tutulmasının zamânını önceden bildirebilir. Hava hareketlerini ve bununla ilgili bağıntıları inceleyen fen, gelecek için oldukça gerçekçi hava tahmini yapabilir. Bâzı olayların açıklanmasında karşılaşılan güçlükler,…

Read More

Feminizm

Alm. Feminismus, Frauenbewegung, Fr. Féminisme, İng. Feminism. Toplumun bütün alanlarında kadınla erkeğin eşit olduğunu savunan bir fikir hareketi. Feminizm, felsefî bir fikir hareketi olarak ilk defâ batıda, kadınlara hiçbir değer verilmemesi, insan olarak sayılmaması sonucu Fransız devriminden sonra ortaya çıktı. Devrimci yazarlar, kadına bağımsız bir kişilik verilmesini, erkeğe tanınan bütün siyâsî hakların kadınlara da tanınmasını savundular. 1791’de Kadın Hakları Beyannâmesi yayınlandı, kadın kulüpleri kuruldu. Fransız devriminin etkisiyle, feminist düşünce İngiltere’ye de sıçradı. Daha sonra ABD ve bütün Avrupa ülkelerine yayıldı. 1883’te yayınlanan Kadın ve Sosyalizm isimli eserle kadın, siyâsî çalkantının…

Read More

Felsefe

Alm. Philosophie (f), Fr. Philosophie (f), İng. Philosophy. Yunanca “philos” (sevgi) ve “sofia” (hikmet) kelimelerinden meydana gelmiş bir terim. “Philosophie” kelime mânası îtibâriyle “hikmet sevgisi” demektir.Madde-hayat-yaratılış-kâinât-ruh-ölüm-ölüm sonrası gibi konularda insan gayretinin akla dayanarak ortaya  koyduğu düşünce ve görüşlerin tamâmına “felsefe” denir. Felsefeden maksadın, “herşeyin aslını aramak” olduğu kabul edilir. İlk ve ortaçağ filozofları felsefeyi “varlıkların, prensiplerin ve sebeplerin ilmi” şeklinde târif etmişlerdir. Günümüzün genel târifi ise; “Madde ve hayâtı, kâinât, cemiyet, rûh gibi varlıkları din ve tanrı konularını inceleyen düşünce gayreti ve bunun netîceleri.” şeklindedir. Eski Yunanistan’da bütün ilimler, felsefe…

Read More

Fellah

Alm. Farmer (m), Fr.  Fermier (m), İng. Farmer. Arapçada çiftçilikle uğraşan kimselere verilen ad. Çok eskiden beri kullanılan, Mısır köylerinin ismidir. Fellahların ince uzun boylu, kolları uzun, bacakları ince, geniş omuzlu, uzun başlı olanları olduğu gibi, başları kısa, alınları biraz basık, gözleri büyük, burunları iri, ağızları geniş, dişleri küçük, dudakları kalın, kulakları yüksek, saçları az kıvırcık, seyrek sakallı tipte olanları da vardır. Arapların istilasından sonra Mısır’da yaşayan Fellahlar eski dil, kültür ve dinlerini kaybettiler. Bugün için Arap ülkelerinde yaşayan Fellahlar Müslüman olup, dilleri de Arapçadır. Fellahlar, dayanıklı oldukları için bugün…

Read More

Feldspat

Alm. Feldspat (m), Fr. Feldspath (m), İng. Feldspar. Önemli bir mineral grubu. Tabiatta çok miktarda bulunur. Volkanik kayaların başta gelen bileşeni olup, alüminyum silikatin, potasyum, sodyum, kalsiyum ve nâdiren baryum bileşikleridir. İki ayrı tip kristal sistemde oldukları hâlde kristalleri çok benzerdir. En önemli feldspatlar, ortoklas (potaslı feldspat, KAlSi3O8), albit (sudlu feldspat, NaAlSi3O8) ve onartit (kireçli feldspat, CaA12Si2O8)tir. Bu üç feldspat, birçok karışık billurlar (labrodorit, mikrolin) meydana getirir. Feldspatlar, potas feldspatları ve soda-kireç feldspatları olmak üzere iki seriye ayrılabilir. Volkanik kayalar da ihtivâ ettiği sınıfa ve miktarlara göre sınıflandırılır. Potas feldspatları:…

Read More