Felç

Alm. Schlag-anfall, -fluss m, Lahmung f, Fr. Paralysie f, İng. Paralysis. Sinirlerde veya kaslarda ortaya çıkan bir bozukluk dolayısıyla vücudun o parçasının hareket kâbiliyetinin bozulması veya azalması. Halk arasında “inme, nüzûl” gibi adlarla da anılan felç kelimesi hâdiseyi anlatmak için yetersiz kalmaktadır. Çünkü felcin de bir takım çeşitleri mevcuttur. Hareket kâbiliyetini veren sinir yolları iki ana sinir hücresi grubundan meydana gelir: Merkezî grup sinir hücreleri (nöronlar) ve çevresel sinir hücreleri ve yolları. İşte felci meydana getiren olayın hasara uğrattığı bölgeye göre “merkezî” ve “çevresel” felçler ayırt edilir ve görülür. İrâdî…

Read More

Fekete, Lajos

Macar Türkoloğu, 1891’de doğdu. Birinci Dünyâ Savaşında esir düştü. Türkçe öğrendi. Macaristan ve diğer Avrupa arşivlerindeki Türkçe vesîkalar üzerinde çalıştı. Bu çalışmalarını Levetari Közlemenyek Dergisi’nde yayımladı.Venedik, Dresten, Berlin’de çeşitli âilelerin ellerinde bulunan Türkçe vesîkaları inceledi. Bütün bu araştırmaları Macaristanda Türk Hâkimiyetinde, Osmanlı Türk Diplomasisine Giriş adlı eserinde yayımladı (1926). Bir süre İstanbul’da Başbakanlık Arşivinde Türkçe vesîkaların tasnifiyle görevlendirildi. T.T.K. Şeref Âzâlığına seçildi. 1969’da Budapeşte’de öldü. Eserleri: Estergon Sancağının 1570 Yılı Tahrir Defteri (1943). Türk Devrinde Budapeşte (1944). Türk Mâlî İdâresinde Siyâkat Yazısı (2 cilt, 1955), Budin’de Türk Mâliye Teşkilâtının 1550-1580…

Read More

Fehîm-i Kadîm

On yedinci asır divan şâirlerinden. Asıl adı Mustafa Fehîm’dir. Hayatı hakkında fazla bir bilgi yoktur. Babası, İstanbul’un Parmak Kaya semtinde gevrek ve kurabiye yapıp satan Mısırlı bir fellahtı. Bütün kaynaklarda 1644’te Mısır vâlisi olan Eyyüp Paşanın maiyetinde Mısır’a gittiği bildirilmektedir. Fehim’e 19. asır başlarında yaşıyan diğer divan şâiri Fehîm dolayısıyle Fehîm-i Kadîm ünvanı sonradan verilmiştir. Fehîm-i Kadîm zorluklar ve zaruret sebebiyle Mısır’a gittiğini bâzı manzumelerinde îmâ ediyorsa da, Mısır’da bir refaha kavuşamamıştır. Bir süre sonra Eyyüp Paşanın gözünden düşen Fehîm-i Kadîm İstanbul’a dönerken yolda vefât etti (1648). Fehîm-i Kadîm, çok…

Read More

Federasyon

Alm. Bundesstaat; Föderation f, Fr. Fédération f, İng. Federation. İki veya daha fazla devletin ortak ve fakat sınırlı olmayan hayâtî menfaatlerini sağlamak amacıyla birleşmelerinden meydana gelen bir devletler topluluğu. Federasyon devlet şekli, konfederasyon devlet şeklinin ulaştığı son merhâledir. Bugün federasyon olan Amerika, Almanya ve İsviçre bir zamanlar konfederasyon devlet topluluğuydu. Federasyonda, konfederasyonun aksine olarak, federasyona giren devletler arasındaki hukûkî bağ sözleşmesi değil, anayasa esastır. Yâni federasyonu meydana getiren devletler arasındaki alakayı düzenleyen metin, bir antlaşma değil bir anayasadır. Federasyonda, topluluğu meydana getiren devletlerin üstünde bir federal devlet vardır. Bu devletin…

Read More

Fecr-i Âtî Edebiyatı

İkinci Meşrûtiyetten (1908) sonra, 20-30 yaşlarındaki genç edebiyatçıların kurduğu bir topluluk. Fecr-i Âtî, gerçekten bir edebî akım hüviyetini alamamış, ancak devrin genç edebiyâtçıları tarafından yapılan bir kaç toplantıdan ibâret kalmıştır. Servet-i Fünûn Dergisi, 1901 yılında kapatılınca, Servet-i Fünûncuların her biri bir yana dağılmıştır. 1908’de İkinci Meşrûtiyetin îlânından sonra da bunlar bir araya gelemediler. 1901-1908 yılları arasında yetişen bâzı gençler, Celâl Sahir’in başkanlığında Fecr-i Âtî (Gelecekteki Gün Doğuşu) adiyle Servet-i Fünûn Dergisi etrafında toplandılar. Faaliyete geçmeden önce görüşlerini Servet-i Fünûn Dergisi’nde bir beyannâmeyle açıkladılar. Bu bayannâmede: “Edebiyâtsever ve azimli olduklarını, Avrupa’daki…

Read More

Federal Soruşturma Bürosu (FBI)

ABD’de federal yönetime bağlı en büyük soruşturma kuruluşu. “Federal Bureau of Investigation” kelimelerinin baş harflerinin kısaltılmışı olarak FBI diye bilinir. Federal hükûmete bağlı başka bir kuruluşun hukûkî veya idârî kararla özel olarak vazifelendirdiği durumlar dışında federal yönetimi ilgilendiren her sahada soruşturma yürütmekle vazifelidir. Çalışmaları sırasında topladığı bilgilerden çıkan neticeleri Washington D.C.’deki ABD Adâlet Bakanına, yardımcılarına ve federe yargı bölgelerinde vazifeli savcılara bildirir. ABD Federal Soruşturma Bürosu olan FBI’ın târihi 1908’de ABD Adâlet Bakanı Charles J. Bonaparte’ın kurduğu Soruşturma Bürosuna kadar iner. 1924’te Büronun direktörlüğüne getirilen J. Edgar Hoover tarafından teşkilât…

Read More

Panayır

Alm. Handelsmesse (f), Fr. Faire le Commerce (de), İng. Tradefair. Bir yerde belli zamanlarda birkaç gün veya daha fazla sürmek üzere ticâret maksadıyla kurulan büyük pazar. Cemiyet hâlinde yaşamaya mecbur olan insanlar, ellerindeki malları tanıtmak ve birbirleriyle değiştirmek için çok eski zamanlardan beri panayırlar kurardı. Eski kavimler birbirleriyle alış veriş yapabilmek için belli yerlerde toplanırlar, getirdikleri malları değiştirmek sûretiyle ihtiyaçlarını karşılarlardı. Kavimler, kabileler, panayır zamânında savaş hâlinde olsalar bile barış yapıp, alışverişte bulunurlardı. Peygamberimizden çok önceki yıllarda Mekke’ye dînî sebeplerle gelenler burada kurulan panayıra katılırdı. Büyük kervanlarla gelen mallar, burada…

Read More

Payton

Alm. Kutsche (f), Fr. Phaéton (m), İng. Phthon. Tek ve çift atla çekilen ve insan taşıyan dört tekerlekli körüklü araba. Osmanlılar zamânında insan taşıyan arabalara genellikle kupa adı verilirdi. Sonradan hinto, talika, kâtip odası, lando isimleri de verilen arabalar yapılmıştı. Lando ve kupalarda oturulacak yerler tamâmen kapalıydı. Paytonlarda ise arkadan öne doğru yarıdan fazlasını örtecek şekilde körükler vardı. Seyis denilen sürücülerin ön kısımda oturduğu yer daha yüksektir. Seyislerin iki yanında gece kullanıldıkları zaman yakılan iki fener bulunurdu. Zerafeti, atların bakım ve süsleriyle uzun zaman eski devrin sembolü olan paytonlar, otomobiller…

Read More

Fazlî (Kara)

Divan şâiri. İstanbul’da doğmuş olup, doğum târihi bilinmemektedir. Asıl ismi Mehmed’dir. Babası saraçtı. İlk tahsilinden sonra şâir Riyâzî’den Fârisî okudu. Halvetî şeyhlerinden Zarîfî Hasan Efendiye talebe oldu. Şâir Zâtî’nin dükkânındaki edebî mahfile dâhil oldu. Şehzâde Mehmed’in sünnet düğününde yazdığı kasîdeyi Zâtî’nin aracılığıyla Sultan Süleymân Hana sundu (1530). Şehzâde Mehmed’in Manisa sancakbeyliği sırasında dîvân kâtipliği yaptı. Şehzâde Mehmed’in ölümü üzerine Şehzâde Mustafa’nın , onun öldürülmesi ile de Şehzâde Selim’in dîvân kâtipliğinde bulundu. Kânûnî Sultan Süleymân Han tarafından reisülküttaplığa getirildi (1562). 1564 senesinde vefât etti. Fazlî, dînine bağlı, derviş mîzaçlı, tasavvuf ehli…

Read More

Fâzıl Mustafa Paşa (Köprülüzâde)

Köprülü Mehmed Paşanın küçük oğlu. 1637’de dünyâya geldi. Uzun müddet medrese tahsili görmüş olup, 1669’da babasının sadâreti zamânında zeâmetle dergâh-ı âli müteferrikaları arasına girmiş ve burada ilimle meşgul olup, vezir oluncaya kadar zeâmetle geçinmiştir. Haziran 1680’de vezir olan Fâzıl Mustafa Paşa, 1683’te Niğbolu sancağı da verilmek sûretiyle Silistre (Özü) vâlisi ve Lehistan serdarı oldu. Lâkin veziriâzam Kara Mustafa Paşanın katli üzerine bu da gözden düşerek aynı yıl serdarlıktan azl olunup, emekli edildi. Kendisine Azaz ve Kilis sancakları arpalık olarak verildi. 1684 sonlarında Sakız muhâfızlığına gönderilen Mustafa Paşa, 1686’da Boğazmuhâfızı olup,…

Read More

Fazıl Mehmed Paşa

Dağıstan’da Rus birliklerine karşı çete savaşlarına katılan Türk komutan. Şeyh Şâmil’in yakın akrabâlarından olup, Dağıstan’da doğdu. Ruslar Kafkasya’yı işgâl ettikleri sırada Şeyh Şâmil’le berâber yıllarca vatan müdâfaasında bulundu. Ancak Çarlık Rusyasına karşı giriştiği bu amansız mücâdele esnâsında esir düştü. Esâret hayâtı sırasında, Rusya’da askerî bir okulda eğitim gördü. Daha sonra Çar’ın muhâfız kıt’asında görev yaptı. Türkiye’ye geçtiği zaman kolağası rütbesiyle Osmanlı ordusuna katıldı. Bir çok muhârebelere katılarak başarılar kazandı. 1882 yılında liva rütbesiyle Belgrad’a gönderildi. Daha sonra Musul ve Bağdat’ta görev verilen Fâzıl Mehmed Bey, buralarda gösterdiği başarılar sebebiyle önce…

Read More

Fâzıl Küçük

Kıbrıslı Türk siyâset ve devlet adamı. Kıbrıs’ın Lefkoşe kentinde 1906’da doğdu. Kıbrıs ve İstanbul’da öğrenim gören Fâzıl Küçük, İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinde başladığı tıp tahsilini İsviçre’nin Lozan Üniversitesinde tamamladı. Paris’te beş sene uzmanlık öğrenimi gördükten sonra 1938’de Kıbrıs’a döndü. İngilizlerin enosis hareketlerini bastırmaya çalıştığı bir dönemde siyâsî hayata atıldı. Kıbrıs Türk toplumunun örgütlenmesi için çalışmalar yapan Fâzıl Küçük, 1943’te Lefkoşe Belediye Meclis üyeliğine seçildi. Aynı sene Halkın Sesi adlı gazeteyi çıkarmaya başladı ve Kıbrıs Adası Türk Azınlığı Kurumuna da üye oldu. 1945’te Kıbrıs Türk Partisini kurdu. Parti’nin ismi 1955’ten sonra…

Read More

Fâzıl Hüsnü Dağlarca

Son devir Türk şâirlerinden. 1914’te İstanbul’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Anadolu’nun çeşitli illerinde yaptı. Kuleli Askerî Lisesini (1933) ve Harb Okulunu (1935) bitirdi. Piyâde subayı olarak yurdun birçok yerinde bulundu. 1950’de yüzbaşıyken askerlikten ayrılıp, serbest hayata geçti. Bir yıl Basın-Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğünde çalıştı. 1953’ten 1959’a kadar da Çalışma Bakanlığında iş müfettişliği yaptı. 1959’dan sonra İstanbul’da “Kitap” adlı bir kitâbevi kurdu. İlk şiiri “Yavaşlayan Ömür” 1932’de İstanbul Dergisi’nde çıktı. 1940’ta Çocuk ve Allah ile edebiyat çevrelerinin dikkatini çekti. Yalnız şiir türünde eserler verdi. Şiirleri: Dağlarca’nın şiirleri tür, şekil…

Read More

Fâzıl Ahmed Paşa

Köprülü Mehmed Paşanın büyük oğlu. 1635 yılında Vezirköprü kasabasında doğdu. Yedi yaşında İstanbul’a geldi ve burada medrese tahsilini meşhur Karaçelebizâde Abdülazîz Efendiden alarak mezun oldu. On altı yaşındayken müderris oldu ve yirmi iki yaşına gelince Sahn-ı Semân Medreselerine müderris tâyin edildi. Sonra babası tarafından ilmiye sınıfından ayrılması istendi ve 1659 târihinde vezirlikle Erzurum vâliliğine gönderildi. Daha sonra Şam ve Halep vâliliklerinde bulunan Fâzıl Ahmed Paşa, babasının hastalanması üzerine, ona vekâlet etmek üzere Edirne’ye çağırıldı. Nihâyet 1661 yılında babasının ölümü ile 26 yaşındayken veziriâzamlığa getirildi. Fâzıl Ahmed Paşa, fâsılasız olarak 15…

Read More

Faz (Elektrik)

Alm. Phase, Fr. Phase, İng. Phase. Zamana bağlı olarak değişen akım, voltaj gibi fiziksel büyüklüklerin aynı yönde (pozitif veya negatif) aynı dalga şekillerinde, aynı değeri geçmeleri arasındaki zaman farkı. Meselâ eğer iki büyüklük aynı frekansa sâhip ise ve aynı yönde aynı zamanda sıfırdan geçiyorlarsa, bu iki büyüklük aynı fazda denir. Eğer sıfırdan geçme farklı zamanlarda meydana geliyorsa, bu iki büyüklük arasında faz farkı var denir. Faz açısı:  Fazın derece veya radyanla verilen ölçüsüdür. Yön değiştirerek değişim gösteren bir büyüklüğün bir dönüşü 360 derece veya 2 p radyana eşittir. Eğer iki…

Read More

Faz (Termodinamik)

Alm. Phase (f), Fr. Phase (f), İng. Phase. Termodinamikte heterojen bir karışımdan mekanik yolla ayrılabilen, kimyâsal ve fiziksel bakımdan homojen madde.Maddelerin üç temel fazı, katı, sıvı ve gaz (buhar) hâlidir. Bunların yanında amorf ve plazma halleri gibi haller de faz olarak kabul edilir. Buzlu su heterojen bir karışımdır.Katı olan buz fazı ile sıvı olan su fazından meydana gelmiştir.Su ve buzun her biri ayrı bir fazı gösterir ve yine her biri homojendir. Yâni su fazının özellikleri her tarafında aynı, kezâ buzun özellikleri de buzun her tarafında aynıdır. Atom yâhut molekül dağılımı…

Read More

Fayans (Soddy-Fajans) Kânunu

Kendiliğinden Alfa, Beta ve Gamma ışınları yayan radyoaktif cisimlerin, atom numarasının değişmesi ile ilgili “Radyoaktif yer değiştirme kânunu” İngiliz kimyâcı Frederick Soddy ve Polonya asıllı ABD’li fiziko-kimyâcı Kasimir Fajans tarafından bulunmuştur. Maddenin en küçük parçasını teşkil eden atom, pozitif yüklü bir çekirdek ve çekirdeğin etrafında hareket eden negatif yüklü elektronlardan meydana gelir.Çekirdek, pozitif yüklü proton ve nötr nötronlardan meydana gelir.Nötr haldeki bir atomun proton sayısına atom numarası; proton ve nötron sayısının toplamına ise, kütle numarası veya atom ağırlığı denir. Radyoaktif cisimler kendiliğinden çeşitli ışınlar yaydıklarından, atomlarının çekirdekleri, başka çekirdeklere dönüşür.Yayılan…

Read More

Fayans

Alm. Fayance, Fr. Faience, en faience, İng. Tiled, tile. Avrupa ülkelerinde üzeri sırla kaplanmış çini veya seramiğe verilen ad. İtalya’nın Faenza şehrinden ismini alan Fayans doğu menşe’lidir. Avrupalılar kullanmadan önce Müslüman Araplar ve Türkler tarafından yaygın olarak yapılmış ve kullanılmıştır. Ancak Fayans adıyla değil de çini veya seramik adıyla anılmıştır. Avrupa’da ilk olarak İspanya’da, Endülüs Emevileri zamanında kullanılan, topraktan pişirilmek sûretiyle ve üzeri çeşitli motiflerle süslenerek yapılan fayans İtalya’da 15. yüzyılda yapıldı. Daha sonraki yüzyıllarda diğer Avrupa ülkelerinde de kullanıldı. İlk zamanlar, beyaz zeminin büyük bölümünün boş bırakıldığı, daha basit…

Read More

Fay

Alm. Gesteinsspalte (f), Fr. Faille (f), İng. Fault. Yerkabuğunda yukarıdan aşağı çatlak ve kırılma yüzeyleri boyunca, gözle fark edilebilecek ölçüde bir kayma, yer değiştirme bölgesi. Kayma hareketinin meydana getirdiği düzleme “fay düzlemi” veya “fay aynası” denir. Bu düzlem üzerinde çoğunlukla ve sürtünme sebebiyle, kayma kertikleri husule gelir. Bunlar kaymanın yönünü tâyine yararlar. Fay bölgesinde yatay tabakaların cinsi kesikli bir değişikliğe uğrar. Fay düzlemi, tabaka gibi, doğrultu ve eğimi ile belirtilir. Fayın doğrultusu, fay düzleminin yatay düzlemle yaptığı ara kesittir. Eğimi ise, fay düzlemi ile yatay düzlem arasındaki açı olup, değeri…

Read More

Fatma Aliyye Hanım

Romancı, yazar. 1864 senesinde İstanbul’da doğdu. Ahmed Cevdet Paşanın kızıdır. Özel hocalar tarafından yetiştirildi. Fransızca ve Arabîyi öğrendi. Babasının vazîfesi dolayısıyla Haleb ve Şam’da bulundu.Ahmed Midhat Efendinin teşvikiyle yazı hayâtına başladı. Romanlar yazdı, Fransızcadan tercümeler yaptı. İkinci Abdülhamîd Hanın yâverlerinden Fâik Paşa ile evlendi. 1897 Türk-Yunan savaşında Asker ve asker âilelerine yardım gâyesiyle Cemiyet-i İmdâdiyye isimli bir dernek kurdu. 1908 Meşrûtiyet devrine kadar gittikçe artan bir şöhrete kavuştu. 1908 senesinden sonra yazı hayâtından uzaklaştı. Fatma Âliyye, ilk romanlarında Fransız romanlarının tesirinde kaldı. İlk kadın romancı olması dolayısıyla, ismi Avrupa ve…

Read More

Fatin Rüştü Zorlu

Türk siyâset ve devlet adamı. 20 Nisan 1910’da İstanbul’da doğdu. 1960 İhtilâli sonrasında 16 Eylül 1961’de İmralı Adasında asılarak idâm edildi. Galatasaray Lisesini, Paris Üniversitesine bağlı Siyasal Bilimler Fakültesini ve Cenevre Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirdikten sonra Dışişleri Bakanlığına girdi. Bu bakanlığın çeşitli kademelerinde yaptığı başarılı hizmetlerden sonra 1951’de Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Genel Sekreteri oldu. 1952’de Büyükelçiliğe yükseltilerek Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilâtında (NATO) Türkiye Dâimi Temsilciliğine tâyin edildi. Siyâsî hayata atıldığı 1954 ve sonra 1957’de Demokrat Partiden Çanakkale Milletvekili seçildi. Menderes hükümetlerinde Mayıs 1954-Kasım 1955 arasında Başbakan Yardımcılığı; Temmuz 1957-Kasım 1957…

Read More

Fatin Gökmen

Yirminci yüzyılda yetişmiş Türk astronomu ve meteoroloğu. 1877 (H.1294) senesinde Antalya’nın Akseki ilçesinde doğdu. 1955 (H.1378) senesinde İstanbul’da vefât etti. İlköğrenimini doğum yeri olan Akseki’de ve Alanya’da yaptı. Medrese tahsîlini İstanbul’da tamamladı. Sultan Selîm Muvakkıthânesinde Müneccimbaşı Hüseyin Hilmî Efendiden takvîm hazırlama metodunu ve astronomi öğrendi. 1904 senesinde Dârülfünûn, yâni İstanbul Üniversitesi Riyâziyât Medresesini (Matematik ve Fen Fakültesini) bitirdi. Bir müddet çeşitli öğretim kurumlarında matematik öğretmenliği yaptıktan sonra, Dârülfünûn Riyâziyât Medresesi yâni Fen Fakültesi astronomi ve hesab müderrisliğine getirildi. Sultan İkinci Abdülhamîd Hana karşı çalışan İttihat ve Terakkî Cemiyeti kurucuları arasında…

Read More

Fatin Dâvûd Efendi

Tezkire yazarı ve şâir. 1814’te Drama’da doğdu. Drama ileri gelenlerinden Hacı Hâlid Beyin oğludur. 1827-28’de Mısır’a gitti. Orada tahsîl gördü. 1836 senesinde İstanbul’a gelerek Dîvân-ı Hümâyûn Kalemi Mühimmenüvisi oldu. Sonra Sadâret Mektûbî Kalemine alındı.Ticâret-i Âmire-i Lâmât Odası’nda mukâbeleci oldu. 1855 senesinde basılan tezkiresinden dolayı râbia rütbesine yükseldi. 1867 senesinde İstanbul’da vefât etti. Eserleri: Fatin Efendiyi tanıtan Hâtimetü’l Eş’âr isimli tezkiresidir. 1722’den kendi devrine kadar olan 672 şâirin hayâtını anlatır. Çok meşhûr bir şâir olmayan Fatîn Efendi’nin dîvânı vefâtından sonra oğlu tarafından Dîvân-ı Fatîn adıyla yayınlanmıştır.

Read More