İZDÜŞÜM

Alm. Projektion (f), Fr. Projection (f), İng. Projection. Geometride, nokta, doğru ve düzlemlerin üzerine tatbik edilecek işlemle yeni nokta, doğru veya düzlemler elde etme tekniği. A, B, C ve D, 1 doğrusu üzerindeki ve A’, B’, C’ ve D’, 1’ doğrusu üzerindeki noktalar olsun. Eğer AA’, BB’, CC’ ve DD’ doğruları 1’ doğrusuna dik ise, A’, B’, C’ ve D’ noktalar cümlesine, A, B, C ve D noktalar cümlesinin “dik izdüşümü” denir. Eğer AA’, BB’, CC’ ve DD’ doğruları 1’ doğrusuna dik değil, fakat birbirine paralel ise, “paralel izdüşüm” olarak…

Read More

İZCİLİK

Alm. Pfadfinderwesen (n), Pfadfinderorganisation (f), Fr. Scoutisme (m), İng. Scouting. Her cins ve ırktan, çocuk ve gencin farklı gruplarda, toplu olarak gösterdikleri bir eğitim faaliyeti. İzciliğin gâyesi; bütün insanlığa, vatanına, çevresine, âilesine ve kendisine faydalı olacak, ahlâklı, çalışkan, bedenî kâbiliyeti yüksek ve zor şartlara dayanıklı gençler ve çocuklar yetiştirmektir. Sekiz ile yirmi yaş arasında olanların katıldıkları bir faaliyettir. Gençlerin bu faaliyetleri devlet eliyle organize edilir ve yürütülür. Gençler senenin belli zamanlarında, belli yerlerde, bizzat arâziye çıkarak bedenî zihnî ve ahlâkî seviyelerini yükseltmek maksadıyla kamplara katılırlar. Sekiz-on bir, on iki-on beş,…

Read More

İZAFİYET TEORİSİ

Alm. Relativitätstheorie (f), Fr. Théorie (f) de la Relativité, İng. Theory of Relativity. Esas olarak zaman ve uzayla meşgul olan ve onlara daha genel bir bakışla, fiziksel olayları açıklayan bir teori. Albert Einstein tarafından ortaya konan bu teori, Kuvantum teorisi gibi yirminci yüzyılda fizikte önemli bir değişiklik meydana getirmiştir. İzafiyet teorisi ile ilgili olarak İslâm dünyâsında ilk olarak araştırma yapan El-Kindî’dir (801-866). Ona göre zaman, mekan ve hareket birbirinden bağımsız değildir.Hepsi birbirine bağlı izâfî şeylerdir. El-Kindî şöyle der: “Zaman ancak hareketle, cisim hareketle, hareket cisimle vardır. O halde aslâ cisim,…

Read More

İYOT

Alm. Iod (n), Fr. Iode (m), İng. Iodine. Halojen grubuna bağlı kimyâsal bir element. 1811 yılında B. Courtois tarafından deniz bitkilerinden soda elde edilişinde geriye kalan artıktan elde edildi. İyodun elementel özellikleri 1815’te J.L. Gay-Lussac tarafından aydınlatıldı. Özellikleri: İyodun sembolü I olup, iki atomlu moleküler yapıya sâhiptir. Bu sebepten I2 şeklinde gösterilir. Oda sıcaklığında siyaha yakın bir renkte kristaller hâlinde bulunur. Buharı koyu menekşe renginde olduğu için menekşe mânâsına gelen iyot ismi verilmiştir. Atom ağırlığı 126,904, atom numarası 53 ve molekül ağırlığı 253,808’dir. Kütle numaraları 119-139 arasında olan izotoplara sâhiptir.…

Read More

İYONYA VE İYON MEDENİYETİ

Alm. Ionien (n) und ionische zivilisation (f), Fr. Ionie (f) et civilisation (f) ionienne, İng. Ionia and Ionian civilisation. İzmir ile Büyük Menderes Irmağı arasında kalan kıyı bölgeye eskiden verilen isim. Buranın en eski sâkinlerine; İyonlar veya İyonyalılar denmektedir. İyonlar muhtemelen M.Ö. 2000 yıllarında buraya yerleşmiş olup, uzun müddet Hititlere tâbi yaşamışlardı. Aka medeniyeti ile eski Anadolu kültürünün etkisi altında kalan İyonlar, toprak bakımından zengin ve Ön Asya ticâret yolunun sonunda bulunan bu ülkede kısa zamanda parlak bir medeniyet kurmaya muvaffak oldular. En önemlileri Millet (Miletos), Efes (Efesos), ve İzmir…

Read More

İYON DEĞİŞTİRİCİ

Alm. Ionenaustouscher, Fr. Echangeur d’ion, İng. Ion exchanger. Bir karışımdaki iyonları tutarak bunların yerine bünyelerindeki iyonları veren malzemeler. İyon değişimi hem endüstriyel tekniklerde hem de laboratuvarlarda önem taşır. Suların yumuşatılmasında ve deiyonizasyonunda iyon değiştiricilerden faydalanılır. Bunun yanında şeker sanâyiinde (şekerin saflaştırılması işleminde) tuz giderici olarak, uranyumun filizlerinden kazanılmasında ve kimyâsal analizlerde iyon değiştiricilerden istifâde edilir. İyon değiştirici türleri: İyon değiştirici olarak organik veya anorganik, tabiî veya sun’î olmak üzere pekçok materyal kullanılabilir. Meselâ kil tabiî bir iyon değiştiricidir. Killi toprak suda çözünmüş olabilen iyonları tutabilmektedir. Sentetik iyon değiştirici reçineler olarak…

Read More

İYON

Alm. Ion (n), Fr. Ion (m), İng. Ion. Elektron eksikliğine veya fazlalığına sâhib olan, yâni eksi veya artı elektrik yüklü atom veya atom grubu. Pozitif (artı) yüklü iyona katyon ve negatif (eksi) yüklü iyona anyon denir. İyonlar, atomlar arasında elektron alışverişi sonucu meydana gelebilir: 2Na + Cl2 Æ 2Na+ Cl- Bu reaksiyonda sodyum(Na), klor (Cl) atomuna elektron vermektedir. Böylece pozitif yüklü sodyum iyonu (Na+) ile negatif yüklü klorür iyonu(Cl-) meydana gelmektedir. Bâzan iyonik olmayan bir bileşiğe bir proton gidişi ile pozitif yüklü kök meydana gelir: NH3 + H + Cl Æ…

Read More

İVME

Alm. Beschleunigung (f), Fr. Accélération (f), İng. Acceleration. Hızın birim zamandaki (bir sâniyedeki) değişme miktarı. İlk defâ İtalyan Fizikçisi Galileo tarafından açık bir şekilde târif edildiği bilinmektedir. Galile, eğik düzlemde, aşağı yuvarlanan bir top ile yaptığı deneylerde, bütün cisimlerin aynı ivme ile düştüklerini tesbit etmiştir. Yaptığı bu deneyler ve daha sonra ivmenin sâbit olduğunu ispat etmesi, o zamâna kadar gelmiş olan eski Yunan felsefecilerinden Aristo’nun bu konudaki nazariyesine son vermiştir. Aristo, ağır cisimlerin, hafif cisimlere nazaran daha hızlı düştüğünü iddiâ etmiştir. Ortalama ivme, âni ivme, çizgisel ivme ve açısal ivme…

Read More

İVAN-IV (Korkunç, Müthiş)

İlk Rus çarı. 1530’da doğdu. Babası Üçüncü Vasili’nin ölümüyle 1533’te Türk asıllı annesiElena Glinskiy’in nâibliğinde Büyük Moskova Knezi oldu. 1547’de fiilen saltanatı ele aldı. Bu târihten îtibâren Büyük Moskova Knezliğinin bey yerine kullanılan “Knez” ünvânını atıp “Bizans Kayseri” mânâsındaki “Çar” ünvânını takındı. Çok kan döktü. Zulmünden dolayı “Müthiş” lakabı verilip, “Korkunç İvan” ismiyle tanınır. 1584’te öldü. Rus hukûkunu toplayıp sistemleştirdi. Merkezî idâreyi kuvvetlendirdi. Kiliseyi teşkilâtlandırarak kuvvetlendirip, desteğini sağladı. Dördüncü İvan idâreyi kuvvetlendirip, 1551 yılında Rus Kilise Konsilinin desteğini alınca, papalığın teşvikiyle Moskova’yı Üçüncü Roma kabul etti. Doğu Roma imparatorluğu (395-1453)…

Read More

İTÜZÜMÜ (Solanum nigrum)

Alm. Schwarzer Nachtschatten (m), Fr. Morelle noire, İng. Black nightshade. Familyası: Patlıcangiller (Solanaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Karadeniz, İç ve Doğu Anadolu, Akdeniz bölgesi. Haziran, eylül ayları arasında beyaz renkli çiçekler açan, bahçe, yol kenarları ve harâbeliklerde sık rastlanan, 20-60 cm yüksekliğinde zehirli bir bitki. Köpeküzümü olarak da bilinir. Gövdeleri dik ve dallanmıştır. Yapraklar geniş oval şekilli, sivri uçlu ve kenarları dişlidir. Üst yüzü koyu alt yüzü açık yeşil renklidir. Çiçekler kısa saplı ve salkım durumunda toplanmışlardır. Çiçekler solunca çiçek sapları aşağı kıvrılır. Meyveleri küre şekilli ve siyahımsı renklidir. Kullanıldığı…

Read More

İTRİYUM

Alm. Yitrium, Fr. Yitrium, İng. Yitrium, ittrium. Periyodik cetvelin III B grubunda yer alan kimyâsal element. Y sembolüyle gösterilir. Atom numarası 39, atom ağırlığı 88.9, erime noktası 1523°C, kaynama noktası 3337°C ve yoğunluğu 4.457 gr/cm3tür. Dış elektron biçimlenmesi 4d1 5s2 olup, bileşiklerinde +3 değerliğini alır. Bu özelliği ile de lantanitlere çok benzer ve bu elementlerin cevherleri arasında yer alır. İtriyum başta gadolinit, öksenit ve ksenotim olmak üzere pekçok cevherde bileşikler hâlindedir. Tabiatta kurşundan daha fazla rastlanan bir elementtir. İtriyum sanâyide, diğer nâdir toprak elementlerinden iyon değişimi yoluyla ayrılarak üretilir. Metal…

Read More

ÎTİKÂF

Bir yere kapanıp ibâdetle meşgul olma. Lügatte, hapis etmek ve men etmek, bir şeye yönelmek, bir işe devamlı ve sımsıkı bağlanmak mânâlarına gelir. İslâm dîninde, bir Müslümanın başkalarıyla olan münâsebetlerinden ve dünyâ işlerinden bir müddet uzaklaşarak, cemâatle namaz kılınan bir câmide ibâdetle meşgul olmasına ve sevap kazanmak niyetiyle bir müddet mescitte kalmasına “îtikâf” denir. Îtikâf yapana “mu’tekif” veya “âkif” adı verilir. Îtikâfın yapılması, Kur’ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerle bildirilmiştir. Peygamber efendimiz, orucun Allah tarafından emredilmesinden sonra Ramazanın son on gününde devamlı yaptığı bir ibâdettir. Eshâb-ı kirâmına da; “Îtikâf etmek isteyen…

Read More

İTHÂLÂT

Alm. Einfurh, Fr. İmportation, İng. İmports. Herhangi bir malın yurt dışından gümrük sınırlarından geçerek yurda sokulması. Dış alım. İthâlât işlemi, gümrük ve kambiyo rejimine göre malın bedeli ve varsa gümrük vergileri ödenmekle tamamlanır. Bir malın ithâlinin tâbi olduğu esaslar her yıl îlân edilen ithâlât rejimine göre belirlenir. İthâl edilebilecek mallar genelde iki kategoriye ayrılabilir: Serbestçe ithâl edilebilecek mallar (libere); ithâli izne bağlı (lisansa tâbi) mallar. Liberasyon listesine dâhil mallar, döviz bedelinin ödenmesine ilişkin akreditif açılması ile ithal edilir. İthali izne bağlı mallarda, ithal için ayrıca lisans ve döviz tahsis izni…

Read More

İTFÂİYE

Alm. Feuerwehr (f), Fr. (Organisation f des) sapeur-pompiers (m.pl.), İng. Fire brigade. Yangın söndüren, etrâfa dağılmasına mâni olan ve yanan binâlardan kalanları kurtaran bir kuruluş. Ateşin kullanılması tabiî olarak yangını da berâberinde getirdi. Yangınların büyüyerek toplu iskan yerlerinde yaptığı büyük tahribât, insanları yangınlardan korunma çârelerine sevk etti. Eski devirlerde, çeşitli topluluklarda değişik uygulaması yapılan yangın söndürme hizmetinin teşkilâtlandırılması, 16. yüzyıldan sonradır. Osmanlılarda Üçüncü Murâd devrinde çıkan büyük yangınların sonunda 1572 yılında bir ferman yayınlandı. Buna göre her evde bir küp su, merdiven, kazma, kürek bulundurmak mecbûriyeti getirildi. Yangın söndürmede esaslı…

Read More

İTALYA

DEVLETİN ADI         İtalya Cumhuriyeti BAŞŞEHRİ     Roma NÜFÛSU        57.158.000 YÜZÖLÇÜMÜ  301.252 km2 RESMİ DİLİ    İtalyanca DÎNİ   Hıristiyanlık PARA BİRİMİ  Liret Avrupa’nın güneyinde Akdeniz’e uzanan çizme şeklindeki bir yarım adanın üzerinde kurulu olan bir devlet. Güneybatısındaki Sicilya ve batısındaki Sardinya Adaları ülke topraklarına dâhildir. Kuzeybatısında Fransa, kuzeyinde İsviçre ve Avusturya, kuzey doğusunda Yugoslavya vardır. Alp Dağları kuzeyde tabiî bir sınır teşkil eder. Târihi İtalya’nın eski çağlarında yaşayan insanlar hakkında, çok az bilgi vardır. M.Ö. 500’lerde İtalya’da dört belirgin medeniyet mevcuttu. Kuzeyde Keltler, orta bölgede Etrüskler, iç ve dağlık bölgelerde Romalıların da dahil…

Read More

İŞVEREN

Alm. Arbeitgeber (m), Fr. Patron (m); employeur, İng. Patron; employer. Bir hizmet akdine dayanarak işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi. Geniş mânâda işveren çeşitli kânunlara göre değişik olarak ifade edilmiştir. İşveren bir tüzel kişi ise bütün hukukî işlemler, tüzel kişinin organları tarafından yapılır. (Medenî Kânun mad. 48, f.1). Bu îtibârla organ, tüzel kişinin temsilcisi değil, bizzat kendisidir. İktisâdî mânâda işveren, bir müteşebbis veya bir işletmenin sâhibidir. İşçi çalıştırmayan müteşebbis yahut işletme sâhibi mevcut olabileceği gibi, işletmesi olmayan işveren de mevcut olabilir. Bir kimsenin başkasının iş gücü üzerinde tasarruf edebilmesi, onun…

Read More

İŞTAH

Alm. Appetit (m), Esslust (f), Fr. Appétit (m), İng. Appetite. Yemek yeme arzusu. Bu arzu, açlığın ortaya çıkardığı bir his olup, ihtiyaç karşılanmadığı zaman rahatsız edicidir. İştihayı ayarlayan merkez beyinde, hippotalamus denilen bölümde yer alır. Bu merkezin yeme kısmı ve doyma kısmı diye iki bölümü vardır. Yeme bölümünün uyarılması, şuuru yerinde olan insan ve hayvanlarda açlık meydana getirir. Bu merkezin tahrib olması öldürücü iştahsızlığa yol açar. Doyma merkezinin uyarılması ise yemenin durmasına, bu merkezin harab olması aşırı derecede oburluğa sebep olur. İştihayı etkileyen en önemli faktör, kandaki glikoz (şeker) seviyesidir.…

Read More

İŞSİZLİK

Alm. Arbeitslosigkeit (f), Fr. Chômage (m), İng. Unemployment. Bir ekonomideki iş gücü seviyesi ile, işgücünün iş bulup çalışan kısmını ifâde eden “istihdam seviyesi” arasındaki farktan meydana gelen, iş aradığı halde iş bulup çalışamayan işgücü. Milletler, bir yandan sosyal gâye ile bir kısım vatandaşlarının işsiz ve dolayısıyla gelirsiz kalmasını önlemek için, öbür yandan iktisâdî kalkınmada mevcut işgücünden tam olarak faydalanabilmek için işsizliği önlemek veya hiç olmazsa azaltmak çareleri aramışlardır. Bu sebeple iktisadî gelişme planlarında, ülkenin çalışma politikası önemle ele alınarak yer altı ve yerüstü kaynakları ile birlikte insan gücünün de tam…

Read More

İŞLETME VERGİSİ

Alm. Einzelhandelsteuer (f), Fr. Taxe (f) de vente au detail, İng. Retail Sales Tax. Türk vergi sistemi için 1970 yılında çıkarılan Finansman Kanunu ile giren bir tür perakende satış vergisi. Bu vergi lüks nitelikteki mal ve hizmetleri vergilendirmek ve perakende satışları belgelendirmek suretiyle gelir vergisi matrahını çapraz denetime tabi tutmayı amaçlamaktadır. Bu vergi, daha sonra yürürlüğe girecek katma değer vergisinin bir öncüsü olarak düşünülmüştür. İşletme vergi konusuna, eğlence ve istirahat hizmetleri ile mobilya, halı, kürk, mücevherat, tuvalet eşyası, elektronik eşya, oto yedek parçaları girmekte olup, vergi matrahı hizmet bedelleri ile…

Read More

İŞLETME

Alm. Betrieb (-sleitung f) (m), Verwaltung (f), Fr. Exploitation (f), İng. Undertaking; administration, management. İnsanların ihtiyâçlarını karşılamak maksadıyla üretim faktörlerini şuurlu ve sistemli bir şekilde bir araya toplayarak işleyen veya işleten her iktisadî birim. İnsanların ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetlerin ortaya konulmasına üretim denir. Üretimi gerçekleştirebilmek için üretim faktörleri olan toprak, emek ve sermâyenin bir araya getirilmesi gerekir. İnsanların ihtiyaçlarının artması grup hâlinde çalışmayı gerekli kılmış ve sonuçta işletme doğmuştur. On dokuz ve yirminci yüzyılda dünyâ savaşlarının getirdiği ekonomik şartlar işletmenin önemini daha da arttırmıştır. Türkiye’de işletmeciliğin 1883’te Ticârî Mektebin…

Read More

İŞLEME VE İŞLEMECİLİK SANATI

Alm. feine Stickerei, Handarbeit (f), Fr. Trawail (m), fait à la main, broderie (f), İng. Handwork, embroidery. Bez, kumaş veya ince deri üzerine iğneye geçirilmiş beyaz veya renkli iplik, ipek, sırma, sim, kırma ile düz veya kabartılı olarak süsleme yapılan iş. Dikiş dikmek kadar eski bir iş olan işlemeciliğin ilk misâllerine Orta Asya Türklerinde rastlanır. İşleme sanatını Türkler bulmuş ve geliştirmiştir. Sağlam bir aile yapısı Türklerin belli başlı millî hususiyetlerindendir. İslâmiyetin kabûlünden sonra bu âile yapısı çok daha mükemmel bir hâle gelmiş, bozulmadan varlığını bu güne kadar devam ettirmiştir. Târih…

Read More

İŞLEM

Alm. (Grund-) rechnungsart, operation (f), Fr. Opération (f), İng. Operation. Matematikte bir A kümesi için, tanım kümesi AxAx… xa, değer kümesi A olan fonksiyon. f: AxA Æ A fonksiyonuna ikili işlem denir. Reel sayılar kümesinde toplama ve çarpma işlemleri ikili işlemdir. Vektörlerde vektörel çarpım, kümelerde birleşim ve kesişim işlemleri de birer ikili işlemdir. f: A Æ A fonksiyonuna birli işlem denir. Karekök alma birli işlemdir. f: AxAxA Æ A fonksiyonu üçlü işlemdir. Vektörlerde karma çarpım üçlü işleme bir örnektir. Değer kümesi A’dan farklı ise, böyle işleme dış işlem denir. A’ya…

Read More

İŞKENCE (El Aleti)

Alm. Bankeisen (n), Fr. Valet (m), İng. Carpenter’s clamp. Marangozlukta, işlenecek parçayı sıkıştırmaya yarayan ve üzerinde vidalı sıkma düzeni bulunan çeşitli el âletleri. İşkenceler doğramacıların, marangozların, mobilyacıların en önemli âletlerindendir. Vida esâsına göre çalışırlar. Genel olarak, işkencenin kullanıldığı yerler: Üzerinde çalışılacak bir iş veya iş parçasını tezgaha, mengeneye bağlamak imkânı yoksa işkence kullanılır; masif tabla yapımında, cumbaları alıştırmış parçaları tutkallamak için de işkence kullanmak gerekir. İki yüzeyin iyi tutulabilmesi için kuvvetli basınç uygulanır. Bu basınç, ortalama 0,3 kg/cm2 ile 15 kg/cm2 arasında olmalıdır. Tamâmen ağaçtan veya demirden yapılmış işkencelerden başka, gövde kısmı…

Read More