Alm. Marter, Folter (f), Fr. Torture, supplice (m), İng. Torture, torment. Bir kimseye maddî ve mânevî olarak yapılan aşırı eziyet. İşkence üç değişik gâye ile tatbik edilir: 1) Suçluyu cezâlandırmak. 2) Delil araştırmak. 3) Bilgi elde etmek. İşkencenin, bir delilin bulunmasına veya yerleşik düzenin korunmasına yarayacak bilgileri sağlamakta kullanılması konusunda değişik fikirler vardır. Bâzı milletler, târih boyunca tatbik ettikleri işkence usûlleri ve ağır işkencelerle nam salmışlardır. Bunlar arasında Çin, Eski Yunan, Roma, Bizans veOrta Avrupa kavimlerine âit işkence âdetleri en çok bilinenleridir. Eskiden Yunanlılar, işkencenin insanın vakarına gölge düşürdüğünü ileri…
Read MoreKategori: 10. Cilt
İŞKEMBE (Rumen)
Alm. Pansen (m), Kuttelflecke (pl.), Fr. Panse, tripe (f), İng. Tripe, pauch. Sığır ve koyun gibi geviş getiren hayvanların dört gözlü midelerinin ilk ve en geniş bölümü. Halk arasında hayvanların midelerinin tamâmına da işkembe denir. Geviş getiren otçul memelilerin mideleri; işkembe (rumen), börkenek (reticulum), kırkbayır (omasus) ve şirden (obamasum) olmak üzere dört bölmeden meydana gelir. Alınan bitkisel besinlerdeki selülozun sindirimi zordur. Bu sebepten dört bölüm hâlindeki mîdede besinler kısım kısım sindirilir. Her bölümün besin sindiriminde taşıdığı enzimler veya bakteriler sebebiyle ayrı ayrı görevleri vardır. Sindirim enzimlerine yardımcı olarak selüloz parçalayan…
Read MoreİŞİTME
Alm. Hören (n), Fr. Ouie (f), İng. Hearing. Seslerin duyulması. Sesin işitilebilmesi için iç kulaktaki işitme organı (korti organı)na iletilmesi gerekir. Ses, cisimlerin titreşiminden meydana gelen uzunlamasına dalgalardır. İnsan kulağı saniyede 16-21.000 titreşimli seslerle uyarılabilir. İki sesi birbirinden ayırabilme kâbiliyeti, seslerin perdelerine, yâni saniyedeki titreşim sayısına bağlıdır. Ses tonu ise sesin kalitesinin göstergesidir. Kulağın görevi, dış ortamdaki ses dalgalarını işitme sinirinde elektrik akımına çevirmektir. Dış kulak yolu ile gelen ses dalgaları kulak zarını titreştirir. Bu titreşimler orta kulaktaki kemikçikler vasıtası ile iç kulaktaki sıvıya aktarılır. Bu aktarma sırasında titreşimler 20…
Read MoreİŞÇİ
Alm. Hand-) Arbeiter (-in f), (m), Fr. Ouvrier (m), ouvriére (f), trawailleur, Moncevre, salarié (m), İng. Workman, laborer; worker. Hizmet akdine dayanarak, ücret karşılığında, işverene âit iş yerinde, iş yapma fiilini üstlenen gerçek kişi. Genel olarak ifâde edilirse, hukûkî münâsebetin durumuna göre, değişik kânunlarda işçinin târifi de farklıdır. Meselâ, 657 sayılı Devlet Memurları Kânununa göre, tâyin şekliyle müstahdem yapılan bir kişi memur kabul edildiği hâlde, 1475 sayılı İş Kânunu’na göre aynı işe hizmet akdi yapılarak müstahdem olan bir kişi işçi kabul edilmekte, iş münâsebetinden doğan istihkakları farklı olarak tespit edilmektedir.…
Read MoreİŞ VE İŞÇİ BULMA KURUMU
Alm. Arbeitsamt (n), Fr. Buredu (m) de placement, Office (m) du trawail, İng. Labor exchange, Employment bureau. İş ve işçi bulma faaliyetlerini ve bunlarla ilgili diğer vazifeleri yerine getirmek üzere kurulan ve kuruluş esasları kânunla belirtilen Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı olarak görev yapan bir kamu kurumu. Kurumun idârî ve mâlî bakımından muhtariyeti vardır. İş ve İşçi Bulma Kurumunun Genel Müdürlük Merkezi Ankara’dadır. Kurum, on iki ilde bölge müdürlükleri, 76 ilde şûbe müdürlüğü ve 36 ilçede büro şefliği ile hizmetini sürdürmektedir. (1993) Çalışma esasları ile faaliyet göstereceği konular 21.1.1946…
Read MoreİŞ MAKİNALARI
Alm. Werkmaschinen. Fr. Operation Machine. İng. Working-machines. Toprak kazımında, yüklenmesinde ve yayılmasında; karayolu yapım, onarım ve bakım işlerinde; su kanalları yapımı vb. işlerde kullanılan makinalar. Genel olarak hareket mekanizmalarına göre paletli (tırtıllı) ve lastik tekerlekli olarak sınıflandırılır. Yaptıkları işlere göre ise çeşitli gruplara ayrılır. Bunların belli başlıları, dozer, ekskavatör, greyder, skreyper, yükleyici (loder), kompaktör, silindir, boru döşeyici ve diğer iş makinalarıdır. Dozer: Yürüyerek sathi kazı yapmaya yarayan bir ekskavatör tipidir. Yürüyen bir traktör ve önüne kaldırılıp indirilebilir şekilde takılmış bir kazıcı levhadan meydana gelir. Traktör bir dizel motoruyla tahrik edilir…
Read MoreİŞ HUKUKU
Alm. Arbeitsrecht (n), Fr. Législation (f) du trawail, İng. Labor legislation. İşçilerle işverenler arasındaki münâsebetleri hukûkî açıdan düzenleyen kânun. Genel kavram içerisinde iş kânunu, iş kânununa bağlı olarak çıkartılan tüzük ve yönetmeliklerle, genelgeler ve yargıtay ictihatları, sendikalar ve toplu iş sözleşmesi kânunları ve bu kânunlara bağlı mevzuâtı ve çalışma ile ilgili hafta tâtili ve millî, dinî bayramlarla ilgili kânunlarla sâir kânunları da içine alır. Dar mânâda düşünüldüğü zaman sâdece ferdî olarak meydana gelen işçi-işveren ilişkileri ile devletle olan ilişkisi akla gelmektedir. Genel hukuk içerisinde iş kânunu “Özel Hukuk Hükümleri” olarak…
Read MoreİŞ BÖLÜMÜ
Alm. Arbeitsteilung (f), Fr. Division (distribution) (f), İng. Division of labour. Bir üretim faaliyetinde veya hizmet biriminde yapılacak işin bölümlere ayrılarak, her bir iş parçasının bir işçinin sorumluluğuna verilmesi. İş bölümü, yapılacak işin teknik özelliği ile sıkı sıkıya ilgilidir. Bir başka deyimle her işin bir bölünebilirlik sınırı bulunmaktadır. İş bölümü, belli işçilerin, belli iş türleri üzerinde uzmanlaşmasını sağlayarak ve işin yapılabilirlik süresini kısaltarak, işin verimlilik ve etkinliğini artırmaktadır. Ne var ki günümüz dünyâsında olduğu gibi, bu konuda aşırılığa ve ifrata kaçılması, işçinin robotlaşmasına, işin monotonlaşmasına yol açmakta ve sonuçta, başlangıçta…
Read MoreİŞ BANKASI
Cumhûriyet devrinde özel sermaye ile kurulan ilk banka. İzmir İktisat Kongresinden sonra 26 Ağustos 1914’te kuruldu. Bir milyon liralık sermâyenin ödenmiş sermâyesini meydana getiren 250.000 liralık bölümünün tamâmı Atatürk tarafından ödendi. Bu para, Hindistan’daki Müslümanların aralarında toplayıp, Kurtuluş Savaşında kullanılması için gönderilen paranın kalan kısmıydı. Bu sermâye aynı sene bankanın pay senetlerinin beş ilde satılması ile 410.000 liraya ulaştı. Bankanın kuruluş ana sözleşmesindeki gâyeleri arasında tarım, sanâyi, mâdencilik, enerji üretimi ve dağıtımı, bayındırlık işleri, nakliyecilik, sigortacılık, turizm ve ihrâcât alanlarında her türlü teşebbüsü kurmak ve iştirakte bulunmak yer almaktaydı. Bankanın…
Read MoreİŞ
Alm. Leistung (f), Fr. Travail (m), İng. Work. Fizikte, bir cisim bir kuvvetin etkisi altındayken yer değiştiriyorsa, alınan yol ile kuvvetin bu yol doğrultusundaki bileşeninin çarpımı. Günlük hayatta iş kelimesi adalelerle yapılan veya zihnî bir çabayı gerektiren faaliyetin herhangi bir şekli için kullanılmaktadır. Bir ağırlığı kaldırmak demek, bir kuvveti bir yol boyunca tesir ettirmek demektir. Ağırlığın kaldırılacağı yüksekliğe göre yorgunluk farklı olur. Tesir ettirmek zorunda olunan kuvvetin büyüklüğüne göre de durum aynıdır. Bir kuvvetin iş yapabilmesi için, bu kuvvetin cismin hareket doğrultusundaki bileşeni sıfır olmamalıdır. Bu bakımdan, hareket hâlindeki bir…
Read MoreİSVİÇRE
DEVLETİN ADI İsviçre Konfederasyonu BAŞŞEHRİ Bern NÜFÛSU 6.911.000 YÜZÖLÇÜMÜ 41.293 km2 DÎNİ Hıristiyanlık RESMÎ DİLİ Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanş PARA BİRİMİ İsviçre Frangı Orta Avrupa’da bulunan bir devlet. Kuzeyinde Almanya, doğusunda Avusturya ve Liechtenstein, güneyinde İtalya, batısında Fransa bulunur. 25 eyaletten meydana gelmiş konfederasyondur. Târihi Bugün İsviçre denilen Helvetia’da yaşayan Kelt kabilelerin M.Ö. 58 yılında Roma İmparatoru Julius Caesar’a yenilmeleriyle ülke beş asır boyunca Roma İmparatorluğunun bir bölümü sayılmıştır. M.S. 5. yüzyılda Hıristiyanlığı kabul etmiş olan Burgondlar, Jura’nın Cenevre Gölünün iki yanına yerleştiler. Almanlar ise Ren ile Aşağı Aar…
Read MoreİSVEÇ
DEVLETİN ADI İsveç Krallığı BAŞŞEHRİ Stockholm NÜFÛSU 8.673.000 YÜZÖLÇÜMÜ 449.964 km2 RESMÎ DİLİ İsveççe DÎNİ Hıristiyanlık PARA BİRİMİ Kron Avrupa’nın kuzey batısında, Fin-İskandinav yaylasının bir kısmını kaplayan, bembeyaz karlarla ve yemyeşil tabiatla örtülü bir devlet. Kuzeydoğusunda Finlandiya, kuzeybatı ve batısında Norveç, doğusunda Baltık Denizi ile Botni Körfezi, güneybatısında Skagerrak ve Kattegat vardır. Târihi İsveç’e ilk insan yerleşmeleri, eldeki belgelere göre M.Ö. 800 yıllarında İsveç’in güney ucunda görülmüştür. İlk İsveçliler zamanla kuzeye doğru yayılmaya başlamışlardır. Sonraları ticâret yapmak için Akdeniz’e açılmışlar, Romalılarla ticârî ilişkiler kurmuşlardır. İsveç’in adı Svear kabilelerinden gelir. Ülkenin…
Read MoreİSTİŞÂRE
Alm. Konsultieren, Beratung, Fr. Consultation. İng. Advice, Consulting. Yapılacak bir işte, tecrübeli, emin ve bilgili kimselerle her yönden konuşmak, meşveret etmek, onlara danışmak, sormak. İstişârenin cemiyette de mühim bir yeri vardır. Durum devlet işlerinden şahsî duruma kadar insanları ilgilendirir. Eski Türk devletlerinde istişâre yerinde kullanılan Kingeç Cemiyetlerine yer verilmiştir. İslâmiyette de istişârenin önemi büyüktür. Peygamberimiz bile yapılacak bir işte sahâbenin fikrine baş vurmuştur. Allahü teâlâ; “Yapacağın işi önce meşveret et!” buyuruyor. Yavuz Sultan Selim’e, “Muvaffakiyetinin sırrı nedir?” diye sorulunca, şu meâldeki âyet-i kerîmeye uydum muvaffak oldum, dedi: “(Ey Peygamberim!) İş…
Read MoreİSTİRİDYE AVCISI (Haematopus ostralegus)
Alm. Austernfischer (m), Fr. Huîtier pie (m). İng. Oyster-catcher. Familyası: Yağmurkuşugiller (Charadriidae). Yaşadığı yerler: Antartik dışındaki bütün deniz kıyılarında yaşar. Anavatanı Güney kutuptur. Özellikleri: Güvercinden biraz büyük, gaga ve ayakları pembemsi renkte bir kuş. Deniz kıyılarındaki kurtçuk ve yumuşakçalarla beslenir. Göçücüdür. Çeşitleri: 21 alt türü bilinmektedir. Yağmurkuşugillerden 42 cm boyunda bir deniz kıyısı kuşu. Baş ve sırtları siyah, karın ve arka tarafları beyaz tüylüdür. Kanatlarında da beyaz benekler mevcuttur. Ayak ve gagaları pembemsi renktedir. Kuvvetli bacakları üçer parmaklıdır. Gaganın yanları basık olup 9 cm uzunluktadır. Gözleri parlak kırmızı renklidir. Kuluçka…
Read MoreİSTİRİDYE (Ostrea)
Alm. Auster (f), Fr. Huître (m), İng. Oyster. Familyası: İstiridyegiller (Ostreidae). Yaşadığı yerler: Ilıman ve sıcak denizlerde sürüler hâlinde yaşar. Özellikleri: İki parçadan meydana gelen kabukları kalın ve katmerlidir. Parçalar eşit büyüklükte değildir. Sol kabuk çukur olup, bununla vücudunu zemine bağlar. Düz olan üst kavkı (kabuk) kapak vazifesi görür. Ömrü: 10 yıldan fazladır. Çeşitleri: 100 türü bilinmektedir. Bunlardan yalnız Avrupa, Portekiz, Japon ve Amerikan istiridyeleri avcılar tarafından avlanır. Yumuşakçalar (Molusca) şubesinin yassısolungaçlılar sınıfından, ılıman ve sıcak denizlerde toplu hâlde yaşayan iki kabuklu bir hayvan. Zemine yapıştığı kabuk çukur ve büyük,…
Read MoreİSTİMLÂK (Kamulaştırma)
Alm. Enteignung (f) (Von Grundbesitz), Fr. expropriation (f) légale, İng. legal expropriation. Toplumun faydalanması için yapılacak hizmetlerde gerekli olan, şahıslara âit gayri menkullerin kamu tüzel kişilerce satın alınması. İstimlâk, idârî bir muâmele olmakla beraber, ferdin mülkiyet hakkının bir tahdidi olduğundan aynı zamanda adlî mevzûat dâhilindedir. Kamu tüzel kişilerin toplumun istifâdesi için yaptığı çalışmalarda, zarûret hâlinde tatbik edilir. İstimlâk sâdece gayri menkullerin satın alınmasıdır. İstimlâkın özel bir çeşidi olan devletleştirmede gayri menkullerin (taşınmaz malların) yanısıra menkullerin de (taşınır malların da) satın alınması sözkonusudur. (Bkz. Devletleştirme) Eskilerden beri istimlâk, anayasa ve kânunlarla…
Read MoreİSTİKLÂL MARŞI
Alm. Türk Nationalhymne (f), Fr. hymne (m) national turc, İng. The Turkish National Anthem. Bir milletin varlığını ve istiklâlini gösteren millî sembollerinden biri. Bayrak da böyle bir semboldür. İstiklâl marşları, sembolü olduğu milletin husûsiyetlerini övücü bir dille anlatan bir güfteye ve özel bir besteye sâhiptirler. Milletlerin millî günlerinde, resmî törenlerde, çeşitli milletlerarası karşılaşmalarda çalınıp söylenmektedir. İstiklâl marşının çalınıp söylendiğini duyan herkesin saygı duruşuna geçmesi mecbûrîdir. Türk İstiklâl Marşını Mehmed Âkif Ersoy yazmış Zeki Üngör bestelemiştir. İstiklâl Marşı, Millî Mücâdelede henüz ilk zaferlerin elde edilmediği bir zamanda yazılmıştır. Vatanın kurtarılması savaşında…
Read MoreİSTİKLÂL MAHKEMELERİ
Millî Mücâdele sırasında TBMM kararlarına karşı çıkanları yargılamak için ve Cumhûriyetin îlânından sonra da ilke ve inkılaplara cephe alanları sorgulayıp cezâlandırmak üzere kurulan mahkemeler (1920-1927). TBMM’nin Ankara’da toplandığı günlerde iç isyanların, millî ordunun kurulmasına karşı çıkanların ve askerden kaçma olaylarının önünü alabilmek için 29 Nisan 1920’de Hiyânet-i Vataniyye Kânunu çıkarıldı. Bu yasaya göre adı geçen suçlardan yakalananlar mahkemeye sevk edilecek, yargılanmalar on beş gün içinde sonuçlandırıldıktan sonra TBMM’nin onayı ile cezâlar infaz edilecekti. Ancak yasanın uygulanmasındaki aksaklıklar ve mahkemelerin yetersiz kalması üzerine Hıyânet-i Vataniyye Kânununda belirtilen suçlarla ilgili dâvâlara bakmak…
Read MoreİSTİHKÂM
Alm. Festigung. Sicherung, Fr. Fortification, İng. Fortification. Düşman saldırılarını geciktirmek, durdurmak ve güçleştirmek için sahrada yapılan engebe, beton yuva, her türlü kazı, mayın ve lağım işleri. Bir savaşta, savaşan birliklerin harekâtını kolaylaştırmak maksadıyla teknik araçlar kullanılarak, tahrik, yakma ve tahkim işlerini yapan derin sulardan geçişi sağlayan özel yetiştirilmiş birliğe istihkâm sınıfı denir. İstihkâmın plânlı bir askerî hizmet olarak gelişmesi savaşın ortaya çıkardığı bir ihtiyâç netîcesidir. Eski çağlardan kalma kale kalıntıları, M.Ö. 3. asırda yapımına başlanan ve zamânımıza kadar varlığı sürdürülen Çin Seddi bu alandaki en mükemmel yapıdır. Muhârebe harekâtının desteklenmesinde…
Read MoreİSTİHDÂM
Alm. Anstellung (f), Fr. Emploi (m), İng. Employment. İşverenler ve işçiler dâhil olmak üzere iş gücü seviyesinin iktisâdî faktörlerle birlikte üretimde bulunulması hâli. İş piyasasına emeğini arz eden ve makul istihdâm şartları içinde iş bulup çalışanların toplamı istihdâm seviyesini ve iktisâdî faaliyetle bilfiil meşgul kimselerle iş arayıp da bulamayan işsizlerin toplamı “tam istihdâm seviyesini” meydana getirir. İş gücü seviyesi ile istihdâm seviyesinin iş gücü sayısına oranı “İstihdâm nisbetini” verir. İşsiz miktarının iş gücü sayısına oranı ise “işsizlik nisbetini” gösterir. İstihdâm nisbetine tesir eden unsurlar: Toplam emek talebi ve emekle birlikte…
Read MoreİSTİHÂRE
Girişilecek bir işin hayırlı olup olmayacağını anlamak için abdest alıp iki rekat namaz kıldıktan sonra rüyâ görmek üzere uykuya yatma. Peygamber efendimiz; “İstişâre eden (danışan) pişman olmaz, istihâre eden zarar etmez.” buyurdu. İmâm-ı Gazâlî hazretleri de; “Dört şeyi yapan dört şeyden mahrum kalmaz. Şükreden, ziyâdeden (fazlasından); tövbe eden, kabulden; istihâre eden, hayırdan; istişâre eden hakîkate ulaşmaktan mahrum olmaz.” demiştir. Her müminin istihâre yapması sünnettir. İstihâreye yatacak kişi, önce iki rekat namaz (istihâre namazı) kılar. Namazın birinci rekatında Fâtiha ve Kâfirûn, ikinci rekatında da Fâtiha ve İhlâs sûresini okur. Namazdan sonra…
Read MoreİSTİDÂ
Alm. Antrag (m); Gesuch (n), Fr. Pétition (f); requète (f), İng. Petition; officiae request. Bir şey istemek, dilemek için yazılan yazı, dilekçe, arzuhal. Arapça ricâ, tevâzu ile istemek, resmî makamlara mürâcaat ederek arzuhal ile taleb etmek (istemek) demektir. Dilekçeler imzâlı ve pullu olurdu. Günümüzde pul yapıştırılmamaktadır. Anayasanın vatandaşlara tanıdığı haklardan biri de kendisi veya kamu ile ilgili olarak tek başına veya toplu olarak dilekçe ile Büyük Millet Meclisine başvurulabilmesidir. Şahsı ile ilgili olarak yapılan böyle mürâcaatlarda, istidâ (dilekçe) sâhiplerine yazıyla sonucu bildirilir. Ayrıca devlet dâirelerine de aynı şekilde mürâcaat yapılabilir.
Read MoreİSTEMİ KAĞAN
Göktürk Devleti hükümdârı. Göktürk Devletinin (552-745) kurucusu olan Bumin Kağan’ın kardeşidir. Bumin Kağan (552-553), Avarlara isyân ettiğinde İstemi, on boyun başında olarak ona yardım etti. Göktürk Devleti kurulunca Bumin, Doğu Göktürk Kağanı, İstemi de Batı Göktürk Yabgusu oldu. Bumin’in 553 yılında ölümüyle İstemi Büyük Göktürk Kağanı seçildi. 576 târihinde ölümüne kadar kağanlık yaptı. İstemi Kağan, Göktürk Devletinin batısındaki Akhunlar Devleti ile 563-567 yılları arasında savaşıp onları yendi. Bütün Mâverâünnehr’i ele geçirip Sâsânî Devleti (224-651) ile komşu oldu. Batı Göktürkler İli Irmağı boyu merkez olmak üzere; Kâşgar, Kulca, Cu Irmağı boyu,…
Read More