İlk Rus çarı. 1530’da doğdu. Babası Üçüncü Vasili’nin ölümüyle 1533’te Türk asıllı annesiElena Glinskiy’in nâibliğinde Büyük Moskova Knezi oldu. 1547’de fiilen saltanatı ele aldı. Bu târihten îtibâren Büyük Moskova Knezliğinin bey yerine kullanılan “Knez” ünvânını atıp “Bizans Kayseri” mânâsındaki “Çar” ünvânını takındı. Çok kan döktü. Zulmünden dolayı “Müthiş” lakabı verilip, “Korkunç İvan” ismiyle tanınır. 1584’te öldü. Rus hukûkunu toplayıp sistemleştirdi. Merkezî idâreyi kuvvetlendirdi. Kiliseyi teşkilâtlandırarak kuvvetlendirip, desteğini sağladı. Dördüncü İvan idâreyi kuvvetlendirip, 1551 yılında Rus Kilise Konsilinin desteğini alınca, papalığın teşvikiyle Moskova’yı Üçüncü Roma kabul etti. Doğu Roma imparatorluğu (395-1453)…
Read MoreİTÜZÜMÜ (Solanum nigrum)
Alm. Schwarzer Nachtschatten (m), Fr. Morelle noire, İng. Black nightshade. Familyası: Patlıcangiller (Solanaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Karadeniz, İç ve Doğu Anadolu, Akdeniz bölgesi. Haziran, eylül ayları arasında beyaz renkli çiçekler açan, bahçe, yol kenarları ve harâbeliklerde sık rastlanan, 20-60 cm yüksekliğinde zehirli bir bitki. Köpeküzümü olarak da bilinir. Gövdeleri dik ve dallanmıştır. Yapraklar geniş oval şekilli, sivri uçlu ve kenarları dişlidir. Üst yüzü koyu alt yüzü açık yeşil renklidir. Çiçekler kısa saplı ve salkım durumunda toplanmışlardır. Çiçekler solunca çiçek sapları aşağı kıvrılır. Meyveleri küre şekilli ve siyahımsı renklidir. Kullanıldığı…
Read MoreİTRİYUM
Alm. Yitrium, Fr. Yitrium, İng. Yitrium, ittrium. Periyodik cetvelin III B grubunda yer alan kimyâsal element. Y sembolüyle gösterilir. Atom numarası 39, atom ağırlığı 88.9, erime noktası 1523°C, kaynama noktası 3337°C ve yoğunluğu 4.457 gr/cm3tür. Dış elektron biçimlenmesi 4d1 5s2 olup, bileşiklerinde +3 değerliğini alır. Bu özelliği ile de lantanitlere çok benzer ve bu elementlerin cevherleri arasında yer alır. İtriyum başta gadolinit, öksenit ve ksenotim olmak üzere pekçok cevherde bileşikler hâlindedir. Tabiatta kurşundan daha fazla rastlanan bir elementtir. İtriyum sanâyide, diğer nâdir toprak elementlerinden iyon değişimi yoluyla ayrılarak üretilir. Metal…
Read MoreÎTİKÂF
Bir yere kapanıp ibâdetle meşgul olma. Lügatte, hapis etmek ve men etmek, bir şeye yönelmek, bir işe devamlı ve sımsıkı bağlanmak mânâlarına gelir. İslâm dîninde, bir Müslümanın başkalarıyla olan münâsebetlerinden ve dünyâ işlerinden bir müddet uzaklaşarak, cemâatle namaz kılınan bir câmide ibâdetle meşgul olmasına ve sevap kazanmak niyetiyle bir müddet mescitte kalmasına “îtikâf” denir. Îtikâf yapana “mu’tekif” veya “âkif” adı verilir. Îtikâfın yapılması, Kur’ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerle bildirilmiştir. Peygamber efendimiz, orucun Allah tarafından emredilmesinden sonra Ramazanın son on gününde devamlı yaptığı bir ibâdettir. Eshâb-ı kirâmına da; “Îtikâf etmek isteyen…
Read MoreİTHÂLÂT
Alm. Einfurh, Fr. İmportation, İng. İmports. Herhangi bir malın yurt dışından gümrük sınırlarından geçerek yurda sokulması. Dış alım. İthâlât işlemi, gümrük ve kambiyo rejimine göre malın bedeli ve varsa gümrük vergileri ödenmekle tamamlanır. Bir malın ithâlinin tâbi olduğu esaslar her yıl îlân edilen ithâlât rejimine göre belirlenir. İthâl edilebilecek mallar genelde iki kategoriye ayrılabilir: Serbestçe ithâl edilebilecek mallar (libere); ithâli izne bağlı (lisansa tâbi) mallar. Liberasyon listesine dâhil mallar, döviz bedelinin ödenmesine ilişkin akreditif açılması ile ithal edilir. İthali izne bağlı mallarda, ithal için ayrıca lisans ve döviz tahsis izni…
Read MoreİTFÂİYE
Alm. Feuerwehr (f), Fr. (Organisation f des) sapeur-pompiers (m.pl.), İng. Fire brigade. Yangın söndüren, etrâfa dağılmasına mâni olan ve yanan binâlardan kalanları kurtaran bir kuruluş. Ateşin kullanılması tabiî olarak yangını da berâberinde getirdi. Yangınların büyüyerek toplu iskan yerlerinde yaptığı büyük tahribât, insanları yangınlardan korunma çârelerine sevk etti. Eski devirlerde, çeşitli topluluklarda değişik uygulaması yapılan yangın söndürme hizmetinin teşkilâtlandırılması, 16. yüzyıldan sonradır. Osmanlılarda Üçüncü Murâd devrinde çıkan büyük yangınların sonunda 1572 yılında bir ferman yayınlandı. Buna göre her evde bir küp su, merdiven, kazma, kürek bulundurmak mecbûriyeti getirildi. Yangın söndürmede esaslı…
Read MoreİTALYA
DEVLETİN ADI İtalya Cumhuriyeti BAŞŞEHRİ Roma NÜFÛSU 57.158.000 YÜZÖLÇÜMÜ 301.252 km2 RESMİ DİLİ İtalyanca DÎNİ Hıristiyanlık PARA BİRİMİ Liret Avrupa’nın güneyinde Akdeniz’e uzanan çizme şeklindeki bir yarım adanın üzerinde kurulu olan bir devlet. Güneybatısındaki Sicilya ve batısındaki Sardinya Adaları ülke topraklarına dâhildir. Kuzeybatısında Fransa, kuzeyinde İsviçre ve Avusturya, kuzey doğusunda Yugoslavya vardır. Alp Dağları kuzeyde tabiî bir sınır teşkil eder. Târihi İtalya’nın eski çağlarında yaşayan insanlar hakkında, çok az bilgi vardır. M.Ö. 500’lerde İtalya’da dört belirgin medeniyet mevcuttu. Kuzeyde Keltler, orta bölgede Etrüskler, iç ve dağlık bölgelerde Romalıların da dahil…
Read MoreİŞVEREN
Alm. Arbeitgeber (m), Fr. Patron (m); employeur, İng. Patron; employer. Bir hizmet akdine dayanarak işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi. Geniş mânâda işveren çeşitli kânunlara göre değişik olarak ifade edilmiştir. İşveren bir tüzel kişi ise bütün hukukî işlemler, tüzel kişinin organları tarafından yapılır. (Medenî Kânun mad. 48, f.1). Bu îtibârla organ, tüzel kişinin temsilcisi değil, bizzat kendisidir. İktisâdî mânâda işveren, bir müteşebbis veya bir işletmenin sâhibidir. İşçi çalıştırmayan müteşebbis yahut işletme sâhibi mevcut olabileceği gibi, işletmesi olmayan işveren de mevcut olabilir. Bir kimsenin başkasının iş gücü üzerinde tasarruf edebilmesi, onun…
Read MoreİŞTAH
Alm. Appetit (m), Esslust (f), Fr. Appétit (m), İng. Appetite. Yemek yeme arzusu. Bu arzu, açlığın ortaya çıkardığı bir his olup, ihtiyaç karşılanmadığı zaman rahatsız edicidir. İştihayı ayarlayan merkez beyinde, hippotalamus denilen bölümde yer alır. Bu merkezin yeme kısmı ve doyma kısmı diye iki bölümü vardır. Yeme bölümünün uyarılması, şuuru yerinde olan insan ve hayvanlarda açlık meydana getirir. Bu merkezin tahrib olması öldürücü iştahsızlığa yol açar. Doyma merkezinin uyarılması ise yemenin durmasına, bu merkezin harab olması aşırı derecede oburluğa sebep olur. İştihayı etkileyen en önemli faktör, kandaki glikoz (şeker) seviyesidir.…
Read MoreİŞSİZLİK
Alm. Arbeitslosigkeit (f), Fr. Chômage (m), İng. Unemployment. Bir ekonomideki iş gücü seviyesi ile, işgücünün iş bulup çalışan kısmını ifâde eden “istihdam seviyesi” arasındaki farktan meydana gelen, iş aradığı halde iş bulup çalışamayan işgücü. Milletler, bir yandan sosyal gâye ile bir kısım vatandaşlarının işsiz ve dolayısıyla gelirsiz kalmasını önlemek için, öbür yandan iktisâdî kalkınmada mevcut işgücünden tam olarak faydalanabilmek için işsizliği önlemek veya hiç olmazsa azaltmak çareleri aramışlardır. Bu sebeple iktisadî gelişme planlarında, ülkenin çalışma politikası önemle ele alınarak yer altı ve yerüstü kaynakları ile birlikte insan gücünün de tam…
Read MoreİŞLETME VERGİSİ
Alm. Einzelhandelsteuer (f), Fr. Taxe (f) de vente au detail, İng. Retail Sales Tax. Türk vergi sistemi için 1970 yılında çıkarılan Finansman Kanunu ile giren bir tür perakende satış vergisi. Bu vergi lüks nitelikteki mal ve hizmetleri vergilendirmek ve perakende satışları belgelendirmek suretiyle gelir vergisi matrahını çapraz denetime tabi tutmayı amaçlamaktadır. Bu vergi, daha sonra yürürlüğe girecek katma değer vergisinin bir öncüsü olarak düşünülmüştür. İşletme vergi konusuna, eğlence ve istirahat hizmetleri ile mobilya, halı, kürk, mücevherat, tuvalet eşyası, elektronik eşya, oto yedek parçaları girmekte olup, vergi matrahı hizmet bedelleri ile…
Read MoreİŞLETME
Alm. Betrieb (-sleitung f) (m), Verwaltung (f), Fr. Exploitation (f), İng. Undertaking; administration, management. İnsanların ihtiyâçlarını karşılamak maksadıyla üretim faktörlerini şuurlu ve sistemli bir şekilde bir araya toplayarak işleyen veya işleten her iktisadî birim. İnsanların ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetlerin ortaya konulmasına üretim denir. Üretimi gerçekleştirebilmek için üretim faktörleri olan toprak, emek ve sermâyenin bir araya getirilmesi gerekir. İnsanların ihtiyaçlarının artması grup hâlinde çalışmayı gerekli kılmış ve sonuçta işletme doğmuştur. On dokuz ve yirminci yüzyılda dünyâ savaşlarının getirdiği ekonomik şartlar işletmenin önemini daha da arttırmıştır. Türkiye’de işletmeciliğin 1883’te Ticârî Mektebin…
Read MoreİŞLEME VE İŞLEMECİLİK SANATI
Alm. feine Stickerei, Handarbeit (f), Fr. Trawail (m), fait à la main, broderie (f), İng. Handwork, embroidery. Bez, kumaş veya ince deri üzerine iğneye geçirilmiş beyaz veya renkli iplik, ipek, sırma, sim, kırma ile düz veya kabartılı olarak süsleme yapılan iş. Dikiş dikmek kadar eski bir iş olan işlemeciliğin ilk misâllerine Orta Asya Türklerinde rastlanır. İşleme sanatını Türkler bulmuş ve geliştirmiştir. Sağlam bir aile yapısı Türklerin belli başlı millî hususiyetlerindendir. İslâmiyetin kabûlünden sonra bu âile yapısı çok daha mükemmel bir hâle gelmiş, bozulmadan varlığını bu güne kadar devam ettirmiştir. Târih…
Read MoreİŞLEM
Alm. (Grund-) rechnungsart, operation (f), Fr. Opération (f), İng. Operation. Matematikte bir A kümesi için, tanım kümesi AxAx… xa, değer kümesi A olan fonksiyon. f: AxA Æ A fonksiyonuna ikili işlem denir. Reel sayılar kümesinde toplama ve çarpma işlemleri ikili işlemdir. Vektörlerde vektörel çarpım, kümelerde birleşim ve kesişim işlemleri de birer ikili işlemdir. f: A Æ A fonksiyonuna birli işlem denir. Karekök alma birli işlemdir. f: AxAxA Æ A fonksiyonu üçlü işlemdir. Vektörlerde karma çarpım üçlü işleme bir örnektir. Değer kümesi A’dan farklı ise, böyle işleme dış işlem denir. A’ya…
Read MoreİŞKENCE (El Aleti)
Alm. Bankeisen (n), Fr. Valet (m), İng. Carpenter’s clamp. Marangozlukta, işlenecek parçayı sıkıştırmaya yarayan ve üzerinde vidalı sıkma düzeni bulunan çeşitli el âletleri. İşkenceler doğramacıların, marangozların, mobilyacıların en önemli âletlerindendir. Vida esâsına göre çalışırlar. Genel olarak, işkencenin kullanıldığı yerler: Üzerinde çalışılacak bir iş veya iş parçasını tezgaha, mengeneye bağlamak imkânı yoksa işkence kullanılır; masif tabla yapımında, cumbaları alıştırmış parçaları tutkallamak için de işkence kullanmak gerekir. İki yüzeyin iyi tutulabilmesi için kuvvetli basınç uygulanır. Bu basınç, ortalama 0,3 kg/cm2 ile 15 kg/cm2 arasında olmalıdır. Tamâmen ağaçtan veya demirden yapılmış işkencelerden başka, gövde kısmı…
Read MoreİŞKENCE
Alm. Marter, Folter (f), Fr. Torture, supplice (m), İng. Torture, torment. Bir kimseye maddî ve mânevî olarak yapılan aşırı eziyet. İşkence üç değişik gâye ile tatbik edilir: 1) Suçluyu cezâlandırmak. 2) Delil araştırmak. 3) Bilgi elde etmek. İşkencenin, bir delilin bulunmasına veya yerleşik düzenin korunmasına yarayacak bilgileri sağlamakta kullanılması konusunda değişik fikirler vardır. Bâzı milletler, târih boyunca tatbik ettikleri işkence usûlleri ve ağır işkencelerle nam salmışlardır. Bunlar arasında Çin, Eski Yunan, Roma, Bizans veOrta Avrupa kavimlerine âit işkence âdetleri en çok bilinenleridir. Eskiden Yunanlılar, işkencenin insanın vakarına gölge düşürdüğünü ileri…
Read MoreİŞKEMBE (Rumen)
Alm. Pansen (m), Kuttelflecke (pl.), Fr. Panse, tripe (f), İng. Tripe, pauch. Sığır ve koyun gibi geviş getiren hayvanların dört gözlü midelerinin ilk ve en geniş bölümü. Halk arasında hayvanların midelerinin tamâmına da işkembe denir. Geviş getiren otçul memelilerin mideleri; işkembe (rumen), börkenek (reticulum), kırkbayır (omasus) ve şirden (obamasum) olmak üzere dört bölmeden meydana gelir. Alınan bitkisel besinlerdeki selülozun sindirimi zordur. Bu sebepten dört bölüm hâlindeki mîdede besinler kısım kısım sindirilir. Her bölümün besin sindiriminde taşıdığı enzimler veya bakteriler sebebiyle ayrı ayrı görevleri vardır. Sindirim enzimlerine yardımcı olarak selüloz parçalayan…
Read MoreİŞİTME
Alm. Hören (n), Fr. Ouie (f), İng. Hearing. Seslerin duyulması. Sesin işitilebilmesi için iç kulaktaki işitme organı (korti organı)na iletilmesi gerekir. Ses, cisimlerin titreşiminden meydana gelen uzunlamasına dalgalardır. İnsan kulağı saniyede 16-21.000 titreşimli seslerle uyarılabilir. İki sesi birbirinden ayırabilme kâbiliyeti, seslerin perdelerine, yâni saniyedeki titreşim sayısına bağlıdır. Ses tonu ise sesin kalitesinin göstergesidir. Kulağın görevi, dış ortamdaki ses dalgalarını işitme sinirinde elektrik akımına çevirmektir. Dış kulak yolu ile gelen ses dalgaları kulak zarını titreştirir. Bu titreşimler orta kulaktaki kemikçikler vasıtası ile iç kulaktaki sıvıya aktarılır. Bu aktarma sırasında titreşimler 20…
Read MoreİŞÇİ
Alm. Hand-) Arbeiter (-in f), (m), Fr. Ouvrier (m), ouvriére (f), trawailleur, Moncevre, salarié (m), İng. Workman, laborer; worker. Hizmet akdine dayanarak, ücret karşılığında, işverene âit iş yerinde, iş yapma fiilini üstlenen gerçek kişi. Genel olarak ifâde edilirse, hukûkî münâsebetin durumuna göre, değişik kânunlarda işçinin târifi de farklıdır. Meselâ, 657 sayılı Devlet Memurları Kânununa göre, tâyin şekliyle müstahdem yapılan bir kişi memur kabul edildiği hâlde, 1475 sayılı İş Kânunu’na göre aynı işe hizmet akdi yapılarak müstahdem olan bir kişi işçi kabul edilmekte, iş münâsebetinden doğan istihkakları farklı olarak tespit edilmektedir.…
Read MoreİŞ VE İŞÇİ BULMA KURUMU
Alm. Arbeitsamt (n), Fr. Buredu (m) de placement, Office (m) du trawail, İng. Labor exchange, Employment bureau. İş ve işçi bulma faaliyetlerini ve bunlarla ilgili diğer vazifeleri yerine getirmek üzere kurulan ve kuruluş esasları kânunla belirtilen Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı olarak görev yapan bir kamu kurumu. Kurumun idârî ve mâlî bakımından muhtariyeti vardır. İş ve İşçi Bulma Kurumunun Genel Müdürlük Merkezi Ankara’dadır. Kurum, on iki ilde bölge müdürlükleri, 76 ilde şûbe müdürlüğü ve 36 ilçede büro şefliği ile hizmetini sürdürmektedir. (1993) Çalışma esasları ile faaliyet göstereceği konular 21.1.1946…
Read MoreİŞ MAKİNALARI
Alm. Werkmaschinen. Fr. Operation Machine. İng. Working-machines. Toprak kazımında, yüklenmesinde ve yayılmasında; karayolu yapım, onarım ve bakım işlerinde; su kanalları yapımı vb. işlerde kullanılan makinalar. Genel olarak hareket mekanizmalarına göre paletli (tırtıllı) ve lastik tekerlekli olarak sınıflandırılır. Yaptıkları işlere göre ise çeşitli gruplara ayrılır. Bunların belli başlıları, dozer, ekskavatör, greyder, skreyper, yükleyici (loder), kompaktör, silindir, boru döşeyici ve diğer iş makinalarıdır. Dozer: Yürüyerek sathi kazı yapmaya yarayan bir ekskavatör tipidir. Yürüyen bir traktör ve önüne kaldırılıp indirilebilir şekilde takılmış bir kazıcı levhadan meydana gelir. Traktör bir dizel motoruyla tahrik edilir…
Read MoreİŞ HUKUKU
Alm. Arbeitsrecht (n), Fr. Législation (f) du trawail, İng. Labor legislation. İşçilerle işverenler arasındaki münâsebetleri hukûkî açıdan düzenleyen kânun. Genel kavram içerisinde iş kânunu, iş kânununa bağlı olarak çıkartılan tüzük ve yönetmeliklerle, genelgeler ve yargıtay ictihatları, sendikalar ve toplu iş sözleşmesi kânunları ve bu kânunlara bağlı mevzuâtı ve çalışma ile ilgili hafta tâtili ve millî, dinî bayramlarla ilgili kânunlarla sâir kânunları da içine alır. Dar mânâda düşünüldüğü zaman sâdece ferdî olarak meydana gelen işçi-işveren ilişkileri ile devletle olan ilişkisi akla gelmektedir. Genel hukuk içerisinde iş kânunu “Özel Hukuk Hükümleri” olarak…
Read MoreİŞ BÖLÜMÜ
Alm. Arbeitsteilung (f), Fr. Division (distribution) (f), İng. Division of labour. Bir üretim faaliyetinde veya hizmet biriminde yapılacak işin bölümlere ayrılarak, her bir iş parçasının bir işçinin sorumluluğuna verilmesi. İş bölümü, yapılacak işin teknik özelliği ile sıkı sıkıya ilgilidir. Bir başka deyimle her işin bir bölünebilirlik sınırı bulunmaktadır. İş bölümü, belli işçilerin, belli iş türleri üzerinde uzmanlaşmasını sağlayarak ve işin yapılabilirlik süresini kısaltarak, işin verimlilik ve etkinliğini artırmaktadır. Ne var ki günümüz dünyâsında olduğu gibi, bu konuda aşırılığa ve ifrata kaçılması, işçinin robotlaşmasına, işin monotonlaşmasına yol açmakta ve sonuçta, başlangıçta…
Read More