Gün: 23 Ağustos 2023

Alm. Biologie (f), Fr. biologie (f), İng. biology. Eski Latince, bios (hayat) ve logos (bilim) kelimelerinin birleşiminden ibaret olup, canlılar bilimi anlamına gelmektedir. Canlıların yapısı, davranışları, birbirleri ve çevreleriyle olan ilişkileri, yeryüzündeki dağılışları, çeşitlilikleri ve vücutları içinde geçen “temel hayat olayları” hep biyolojinin konusunun içine girer. Biyolojinin tarihçesi çok eskiye dayanmaktadır. Biyoloji ile ilgili en eski ve en önemli belge, M.Ö. 1550 veya daha eski zamanda yazılmış Papyrus Ebers’tir. Bu belgede bitki ve hayvanlardan elde edilen ilaçlar yer almaktadır. Yaklaşık 1000 yıl sonra Yunanlı Hippokrates (M.Ö. 460-377) ve Aristo (M.Ö.…

Read More

Alm. Biochemie (f.), Fr. biochimie (f.), İng. biochemistry. Canlı sistemin fonksiyonlarını ve kimyasal yapısını inceleyen ilim dalı. Biyokimyanın gayesi organizmadaki kimyasal  reaksiyonları inceleyerek canlının yapısını aydınlatmaktır. Canlı sistemlerin bazı kısımları doğrudan gözle görülebilir. Daha küçük bazı kısımları ise mikroskobiktir. Ancak ışık veya elektron mikroskobu ile görülebilmektedir. Bunların haricinde canlıdaki sistemlerin elektron mikroskobu ile görülemeyecek kadar küçük ve ince bir yapısı vardır. Bu sebeple biyokimyanın incelediği yapılara ultramikroskobik yapılar adı verilir. Bu ultramikroskobik yapı, moleküller, molekül toplulukları ve iyonlardır. Biyokimya, incelemesini iki bölümde yapar. Birincisi yapının incelenmesidir ki, burada canlıyı meydana…

Read More

Alm. Biogas (n.), Fr. Biogas (m.), İng. Biogas. Organik artık ve hayvan gübrelerinden elde edilen gaz. Biyogaz bir enerji kaynağıdır. Her geçen yıl enerji elde edilmesinin güçlüğü ve pahalılığı insanları başka sahalarda enerji kaynağı aramaya sevk etmiştir. Bilim adamları bu hususta devamlı çalışmaktadır. Son yıllarda hayvan gübrelerinden faydalanma düşünceleri, çeşitli devletlerde tatbikat safhasına konmuştur. Bugün bilhassa İsrail ve Almanya köylerinde hayvan gübrelerinden biyogaz elde edilmekte ve evlerde yakıt olarak kullanılmaktadır. Bazı devletlerde biyogazla işleyen santrallar bile yapılmıştır. Biyogaz, biyolojik humus gazıdır. Bu gaz, hava ile irtibatı kesilmiş, özel kaplardaki organik…

Read More

Alm. Biophysik (f.), Fr.biophysique (f.), İng. biophysics. Fiziki prensipleri, metodları ve aletleri canlı organizmalarla ilgili çalışmalarda kullanan ilim dalı. Fizikte olduğu gibi biyofizikteki ilerlemeler de bu konuda hassas sistemlerin kullanılmasıyle başlamıştır. Biyofiziğin ilk branşı, gözün optik sisteminin incelenmesiyle ortaya çıkmıştır. Gözün merceğinin karakteristiği, retina tabakasında görüntünün meydana gelmesi ve görüntünün netleştirilmesi olayları bütünüyle biyofizik ile ilgili problemlerdir. Canlı sistemlerin tam manasıyle bilinemediği geçmiş yıllarda, fiziksel çalışmaların canlıya uygulanamayacağı düşünülmekteydi. Yirminci yüzyıl ortalarında yapılan bir seri keşif, bu düşünceleri değiştirdi. Bu keşifler, sinirdeki iletim mekanizmasının, kas kasılmasının, irsi (genetik) olayların, virus…

Read More

Alm. Biogeographie (f), Fr. Biogeografhie, İng. Biogeography. Bitki ve hayvan türlerinin yeryüzündeki dağılımlarını ve bu dağılıma etki eden sebepleri inceleyen bilim dalı. Osmanlıcada “Coğrafya-yı Hayati” veya “Hayati Coğrafya” olarak bilinir. Çok karmaşık bir alanı kapsar. Dar manada biyolojinin bir dalı olarak bilinirse de; fiziki coğrafya, bitki ve hayvan taksonomisi, yani sınıflandırması, fizyoloji, jeoloji ve paleobotanik gibi çeşitli bilimlere dayanmak zorundadır. Tatbikatta, “hayvan coğrafyası” ve “bitki coğrafyası” olmak üzere iki bölüme ayrılır.Hayvan gruplarının incelenme zorluklarından dolayı, günümüzde bitki coğrafyası daha gelişmiştir. İnsan ırklarının dağılımı ise “beşeri coğrafyada” incelenir. Bitki coğrafyasıyla ilgili…

Read More

Alm. Pleuelstange (f.), Fr. bielle (f.), İng. connecting rod. Gidip gelme hareketini dönme hareketine çevirmek için içten yanmalı motorlarda (benzin ve dizel motorları) ve buharlı makinalarda kullanılan bir parça. İçten yanmalı motorlarda biyelin bir ucu piston muylusuna, diğer ucu ise krank milinin muylusuna bağlıdır. Pistona bağlanan ucuna ayak, kranka bağlanan ucuna ise baş adı verilir. Kranka bağlı olan ucu açıktır ve civatalarla tutturulan bir parça ile krank muylusuna monte edilir. Hareketi kolaylaştırmak için biyelin baş kısmında kaymalı yataklar bulunur. Yüksek devirli, dolayısıyla silindir hacmi küçük motorlarda iğneli rulman yataklar kullanılır.…

Read More

Alm. Trödelmarkt, Fr. marché aux puces, boutique de brocanteur, İng. rag-fair. Kullanılmış veya arızalı eşyaların ucuza satılıp, alındığı çarşı ve pazar yeri. Osmanlılar zamanında Anadolu ve Rumeli’deki büyük yerleşme merkezlerinde bitpazarı kurulurdu. Fetihten sonra, aynı pazar yerleri İstanbul’da da kurulmaya başlandı. Halk arasında bu pazar yerleri “Bayat pazarı” “Bat pazarı” gibi adlarla anılırdı. Bitpazarlarında, paraya ihtiyacı olan veya eski kullanılmış malları elden çıkarmak isteyenlerden pazarlık yoluyla mallar alınıp satılır. Pazar esnafı aldığı eşyaların tamir ve bakımlarını yapar, tekrar aynı yerde çok az bir karla satarlardı. Tamir ve bakım yapılmadan satılan…

Read More

Alm. Scharfer Rittersporn, Läusekraut (m), Fr. herbe (f), aux houx , İng. Lousewort (n), Familyası: Düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: İzmir, Manisa çevreleri. Mayıs-haziran ayları arasında mavi renkli çiçekler açan, 70-150 cm boyunda, 1-2 senelik otsu bir bitki. Hezaren olarak da anılmaktadır. Bilhassa ekilmemiş tarlalarda bulunur. Gövdeleri dik, silindirik, dallı ve tüylüdür. Çiçekler gövdenin ucunda, gevşek salkım biçimindedirler. Meyveleri tüylü  ve az tohumludur. Anadolu’da bulunan 30 kadar bitotu türü vardır. Ancak bitotu olarak bilinen, belirtilen türüdür. Bir kısmı üzerinde kimyasal araştırmalar yapılmıştır. Tohumlarından önemli alkoloidler elde edilmektedir. Kullanıldığı yerler: Bitkinin…

Read More

Alm. läuse, Fr. pous, İng. Lice. Familyası: Hayvansal bitler (Pediculidae). Yaşadığı yerler: Kuş, memeli hayvan ve insanların derileri üzerinde parazit olarak. Özellikleri: 2-3 mm boyunda, yassı vücutlu kanatsız böcekler. Ağız yapıları delici, emici yapıda. Kıllara tutunmak için ayak uçları çengel tırnaklı. Ömrü: 1 ay kadardır. Çeşitleri: Baş, kıl, elbise, at, köpek biti en çok bilinenleridir. Eklembacaklılar (Arthropoda) şubesinin, böcekler (İnsecta) sınıfının bir takımı. Bitlerde metamorfoz (biçim ve yapı değişmeleri) bulunmaz. Yumurtadan çıkan yavrular, ergine benzerler. Onlar gibi kan emerler. Kuşlarda yaşayanlara “ısıran bitler” denir. Her kuş türüne musallat olan bir…

Read More

Alm. Pflazen (f), Fr. plante (f), İng. plants. Bulunduğu yere daha çok kökleriyle tutunarak gelişen (planktonlar hariç) ve üreyerek hayat süresini tamamladıktan sonra kuruyup ölen yosun, mantar, otsu veya ağaçsı yapıdaki canlı varlıklar. Canlılar (bionta), hayvanlar ve bitkiler alemi olmak üzere iki grupta incelenirler. Bitkiler, yeryüzünde çok geniş alanlar kaplar. Yapılan hesaplara göre yeryüzünün bitki örtüsünü meydana getiren organizmalar topluca 2500 km3lük bir hacim (bir kenarı 13.5 km olan küp) kaplamaktadır. Buna karşılık hayvanlar ise 4.5 km3lük bir hacim içine sığabilmektedirler. Dolayısıyla bitkisel organizmalar hacim bakımından hayvansal organizmaların 555 katı…

Read More

Alm. Pflanzenkrankheit, Fr. Maladies de plantes(e), İng. Diseases of plants. Bitkilerin normal büyüme ve yapılarından uzaklaşmaları. Bitki hastalığına bakteriler, mantarlar, nematik kurtlar ve virüsler, daha büyük bitkilerde böcekler ve keneler veya çevreye bağlı yahut çevreye bağlı olmayan uygunsuz durumlar sebeb olabilir. Her çeşit bitki, kültür ve yabani bitki hastalıklarına tutulabilir. Bunların belli başlıları: Rastık: Ustilaginaceae familyasına bağlı mantarların, buğday ve arpa bitkilerinde meydana getirdikleri hastalık. Ustilago nuda arpada, Ustilago tritici mantarı ise buğdayda rastık hastalığını meydana getirir. Hastalığa yakalanmış bitkiler, sağlamlara göre daha kısa ve daha zayıf kalırlar. Genellikle kardeşlenme…

Read More

Alm. Gamopetale, Fr. Gamopetale , İng. Gamopetalae. Grubun en önemli özellikleri taç yapraklarının boru, huni veya çanak şeklinde birleşmesidir. Bununla birlikte erkek organ halkasından biri körelmiş ve kalan halkada da erkek organ sayısı azalmıştır. Tohum sayısı da azdır. Bu gruba örnek olarak kocayemiş (Arbutus unedo), zeytin (Olea europaea), zakkum (Nerium aleander), adaçayı (Salvia), nane (Mentha) vs. verilebilir.

Read More

Evliyanın büyüklerinden. İsmi, Bişr bin Haris bin Abdurrahman Hafi olup, künyesi Ebu Nasr’dır. Bişr-i Hafi diye meşhur olmuştur. 767 (H. 150) senesinde Merv’in Bekird bölgesinde doğdu. 841 (H. 227) senesinde Bağdat’ta vefat etti. Kabri ziyaret mahallidir. Gençliğinde hatalı ve günahkar bir hayat yaşayan Bişr-i Hafi birgün sarhoş bir halde giderken, üstünde Besmele veya Allahü tealanın ismi yazılı bir kağıt buldu. İçi sızlayıp yerden aldı. Öptü, çamurlarını silip temizledikten sonra güzel kokular sürüp evinde duvara astı. O gece alimlerden biri; “Git, Bişr’e söyle! İsmimi temizlediğin gibi seni temizlerim. İsmimi büyük tuttuğun…

Read More

Kırgızistan’ın başşehri. Sovyetler döneminden önceki adı Pişpek’ti. 1885’te ise burada doğan Kızıl Ordu komutanlarından Mihail Vasilyeviç Frunze’nin adından dolayı Frunze adı verilmişti. Nüfusu 600.000’in üzerinde olan Bişkek’te büyük bir Rus nüfusu vardır. Bişkek, Kırgız sıradağlarının eteklerinde, Çu Irmağı vadisinde yer alır. Alaarça ve Alamedin ırmakları üzerinde kurulu olan şehri, Büyük Çuyski Kanalı ikiye böler. Hokand Hanedanı tarafından inşa edilen Pişpek Kalesi Rusların eline geçtikten sonra bu kalenin yakınlarında 1878’de kuruldu. 1924’e kadar küçük bir yerleşim merkeziydi. Ancak bu tarihte Kırgız özerk yönetim biriminin merkezi ve 1926’da ise Kırgız Özerk SSCB’nin…

Read More

Prusyalı devlet adamı. Almanya İmparatorluğunun kurucusu ve ilk başbakanı. 1 Nisan 1815’de Brandenburg’daki Schönhausen’de doğdu. Babası, Ferdinand Von Bismarck-Schönhausen, Prusya ordusunda görev yapmış büyük bir toprak sahibi asilzade; annesi Wilhelmine Menclen, Üçüncü William Frederick’in yüksek memurlarından birinin kızıydı. Anne ve babası arasında bu zıtlık, Bismarck’ın tabiatındaki çelişkilerin temel sebebi olmuştur. Görünüş olarak ve zevkleri itibariyle, güçlü bünyesi, doymak bilmez iştahı ve ülkesine bağlılığı ile tam bir asilzadeydi. Buna karşılık, ruhi bakımdan aşırı hissi, çok terbiyeli, çok hassastı. İnce bir zekaya ve kendini yüksek sınıftan bir Alman yazarı yapacak derecede güçlü…

Read More

Alm. Keks (m), Zwieback (m), Fr. biscuit, İng. biscuit. Az mayalanmış undan yapılan, nem oranı düşürüldüğü için uzun zaman muhafaza edilebilen sert, kuru, tatlı veya tuzlu kurabiye. Genellikle buğday unu, bitkisel yağlar, su, kabartma tozu ile çeşidine göre tatlı veya tuzlu olarak hazırlanan bisküvi hamuruna, kakao, peynir, fındık, vanilya ve kuru üzüm gibi maddeler katılır. Bu karışım, kalıplara dökülerek, değişik derecedeki sıcaklıklarda gevrekleşinceye, yani belli kıvamına gelinceye kadar fırında pişirilir. Ürünler, nemden korunmak için çeşitli ambalajlar içinde muhafaza edilir. Bisküvinin tazeliğini koruma süresi, en uygun şartlarda bir veya bir buçuk…

Read More

Alm. Fahrrad (r), Fr. bicyclette, İng. bicycle. Tekerlekleri, ayak çevirmesi ile dönen, pedallı iki-üç veya dört tekerlekli binek aracı. Oyuncak yapmaya meraklı olan Fransız Sivrao Kontu, 1790 senesinde bir kalas parçasının iki ucuna birer tekerlek koyarak ilk bisikleti yaptı. “Célérifêre” adını verdiği bu oyuncağın gelecekte milyonlarca insan tarafından kullanılacağının hiç farkında değildi. Oyuncağın üzerine ata biner gibi oturuluyor ve ayaklarla yerden hız alınıyordu.  Başka bir Fransız bunu biraz geliştirdi. Oturma yerine (sele) ile bir de gidon ilave etmişti. Böylece hem üzerinde oturulabiliyor, hem de istenilen yere çevrilebiliyordu. 1818 yılında İngiliz…

Read More

Onuncu ve on birinci yüz yıllarda İslam dünyasında yetişmiş büyük fen ve din alimi. Eserlerindeki yüksek fen bilgileri kendisinden sekiz asır sonra gelen fen alimlerini dahi hayrette bırakmış, bugünkü fennin kurucularının rehberi olmuştur. Aslen Türktür. İsmi Muhammed bin Ahmed el-Biruni el Harezmi olup, künyesi Ebu Reyhan’dır. El-Üstad lakabı ile anılmış, Biruni diye meşhur olmuştur. 973 (H. 362) senesinde, bugün İran sınırları içinde bulunan Kas’ta (Şah Abbas-ı Veli denilen yerde) doğdu. 1049 (H. 441) senesinde Gazne’de vefat etti. Küçük yaşta babasını kaybeden Biruni daha çocukken üstün kabiliyeti ve keskin zekasıyle dikkatleri…

Read More

Alm. Vereinte Nationen (f), Fr. Nations Unies (f), İng. United Nations. Dünyadaki milletleri bir araya getirip, barış ve güveni sağlamlaştırarak, politik, ekonomik, sosyal, kültürel meselelerin halli çin kurulmuş bir teşkilat. Birinci Dünya Harbinden sonra buna benzer milletler cemiyeti kuruldu. Fakat düşünüldüğü  şekilde görev yapamadı, zayıfladı ve İkinci Dünya Savaşının çıkmasına engel olamadı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Anglo Saxon devletlerinin öncülüğü ile 1942 yılında Almanya ve müttefikleri ile savaş halinde olan 51 devlet, Birleşmiş Milletler Beyannamesi adı ile bir belge hazırladı. Dumbarton’da 1944’te yapılan konferansta bu konu birleştirildi. Savaş bittikten sonra…

Read More

Alm. Erste Weltkrieg (m), Fr. Premiere guerre (f), mondiale, İng. World Wars. 1914’te başlayıp, 1918’de sona eren ve Avrupa, Rusya, ABD, Ortadoğu ve diğer bazı bölgeleri içine alan milletlerarası savaş. Birinci Dünya Savaşının sebepleri pek eski ve karışıktır. Bu savaşın sebep ve neticeleri 1789 Fransız İhtilali ve çeyrek yüzyıl süren ihtilal savaşlarının müteakip yüzyıl içinde meydana getirdiği gelişmelerin tabii bir sonucudur. İhtilalin ortaya çıkardığı fikirler ve ictimai müesseseler devletlere olduğu kadar, milletlerin davranışlarına da yeni bir istikamet verdiği gibi, devletlerarası münasebetlerin de yeni bir çerçeve içinde akmasına sebeb olmuştur. Liberalizm…

Read More

Alm. Einheit (f), Fr.Unitè (f), İng. Unit. Bir büyüklüğü ölçmek için o büyüklüğün cinsinden  olan ve onunla kıyaslamaya yarıyan temel büyüklük. Bunlar uzunluk, kütle, zaman vs. birimleri olup, başlıca iki gruba ayırmak mümkündür. Birincisi temel birimler, ikincisi ise bu temel birimlerin çarpımı ve bölümleriyle ortaya çıkan türev birimleridir. Gerek temel, gerekse türev birimler olarak birçok sistem vardır. Bu sistemleri şu şekilde sıralamak mümkündür: Metrik Sistem M.K.S. (Metre, kilogram, saniye sistemi). Buna Milletlerarası Sistem SI de denilir. C.G.S. (Santimetre, gram, saniye sistemi). Teknik Ölçü Sistemi (Metre, kilogram kuvvet, saniye sistemi). İngiliz…

Read More