Fâtiha Sûresi

Kur’an-ı kerîmin ilk sûresi. Mekke-i mükerremede nâzil oldu (indi). Yedi âyet-i kerîmedir. Kur’ân-ı kerîme onunla başlandığı için Fâtihat-ül-kitab denmiştir. Fâtiha sûresi veya yalnız olarak El-Fâtiha yâhut Fâtiha da denir. Başka isimleri de vardır. Kur’ân-ı kerîmin aslı olduğu için Ümmü-ül-Kur’ân; Kur’ân-ı kerîmdeki bütün mânâları içerisinde bulundurduğu için El-Esâs; bu kadar derin ve geniş mânâları taşıdığı için Sûret-ül-Kenz, Sûret-ül-Vâfiye, Sûret-ül-Kâfiye; içerisinde hamd, şükür ve duâ bulunduğu için, Sûret-ül-Hamd, Sûret-üş-Şükr, Sûret-üd-Duâ da denir. Halk arasında daha çok El-hâm diye yanlış ve eksik telâffuzla söylenir. Yine namazın her rek’atinde okunduğu için Sûret-üs-Salât, şifâ olduğu…

Read More

Fâtih Türbesi

Alm. Fâtih-Türbe(f), Fr. Turbèh (m) de Fâtih, İng. Mausoleu of Fâtih. Fâtih Sultan Mehmed Hanın kabrinin bulunduğu yer. Türbe, Fâtih Câmiinin haziresinde kıble duvarının önünde bulunmaktadır. Fâtih buraya defnedildikten sonra, üzerine kapalı bir türbe yaptırıldı. 1766’daki zelzeleden sonra eski temeller üzerine bugünkü barok stilindeki türbe inşâ edildi. 1782’deki Cibali yangınında türbenin içindeki eşyalarla beraber sanduka da yanmıştı. 1784’te Birinci Abdülhamîd Han tarafından türbe tamir ettirildi; yeni bir sanduka yaptırılarak üzerine Kâbe örtüsü örtülmüş ve bu arada kapı sövesi de değiştirilerek üzerine bir de kitâbe ilâve edilmiştir. Türbe, Abdülazîz Han ve…

Read More

Fâtih Sultan Mehmed Köprüsü

Asya ve Avrupa kıtalarını İstanbul Boğazında birbirine bağlayan ikinci köprü. Köprü Anadolu yakasındaki Kavacık ile, Avrupa yakasındaki Hisarüstü mevkilerini birleştirir. Bu köprü, ilk yapılan Boğaziçi Köprüsünün beş kilometre kuzeyindedir. Boğaz’ın Anadolu yakası ile Avrupa yakasını birbirine bağlamak için ilk teşebbüs M.Ö. 513 yılında Pers Hükümdârı Dâra tarafından yapılmıştır. Dâra seksen bin askerini Anadolu yakasından Avrupa yakasına geçirmek için, Anadolu Hisarı ile Rumeli Hisarının bulunduğu yer arasına, gemileri yanyana dizdirerek bir köprü gibi kullanmıştır. Daha sonra, ilk ciddî teşebbüs İkinci Abdülhamîd Han tarafından yapılmıştır. İkinci Abdülhamîd Hanın hazırlattığı projeye göre, köprü…

Read More

Fâtih Câmii

Alm. Fatih Moschee (m), Fr.Mosquèe (f) de Fâtih, İng. Fatih mosque. İstanbul fâtihi, Sultan Mehmed Han tarafından yaptırılan câmi. İstanbul fethedildiği zaman câminin yerinde harap olmuş bir kilise vardı. Fâtih’in emriyle kilisenin yerine 1467 yılında câmi yapılmaya başlandı. 1470’de tamamlandı. Câminin mîmârı Sinânüddîn Yûsuf bin Abdullah olup (Sinan-ı Atik olarak da tanınır) kabri aynı semtteki Kumrulu Mescidin bahçesindedir. Câminin etrafında büyük bir külliyesi yapıldı. Fâtih külliyesi olarak bilinen yerde câmi, medrese, mektep, kütüphâne, imâret (aşevi), kervansaray (konaklama yeri), tabhâne, mutfak, dûrüşşifa (hastahâne) ve hamam bulunuyordu.İlk Türk üniversitesi sayılan Fâtih Medresesi…

Read More

Fâtımîler

Mısır’da kurulan Şiî hânedânı. Hazret-i Ali ve hazret-i Fâtıma soyundan geldiklerini iddiâ ederlerse de, İslâm târihlerinde Meymun el-Keddâh adlı İran asıllı Mecûsî veya Yahûdî bir göz doktorunun torunları olduğu; hânedânlığın adına da kurucusu Ubeydullah el-Mehdî’ye nisbeten “Ubeydiyyûn” denildiği yazılıdır. Fâtimî hareketinin doğuşuna, Şiîliğin bir kolu olan İsmâilîlik sebeb olmuştur. İsmâilîler, 9. yüzyılda Hama ve Humus arasındaki küçük Selemiye kasabasını merkez edinip, geniş bir propaganda faaliyetine giriştiler. İran, Irak, Yemen ve Kuzey Afrika’da faaliyet gösteren “dâî” adı verilen ajanlar, Mağrib’de Kitame Berberî kabîlesinde nüfuzlarını iyice kuvvetlendirdiler. 859 yılından îtibâren Ağlebîler saltanatını…

Read More

Faşizm

Alm. Faschismus (m), Fr. Fascisme (m), İng. Fascism. Demokratik idârelerde sosyal sınıfların dengesinin bozulmasında, orta sınıflar arasındaki dayanışmaya dayanan bir dikta rejimi. Faşizm kelimesinin aslı Lâtince olup, “demet” mânâsına gelen fasces kelimesinden gelir. Kelime İtalyancaya fascio’dan türetilmiştir. Kelime anlamı olarak, eski Roma devrinde imparatorun arkasında yürüyen iki cellatın bir sopa demetinden yaptıkları “balta ve sopalar”dır. Mecazî anlamı ise “birlik ve kuvvet” sembolüdür. Günümüzde faşizm, totaliter bir otorite rejimi olarak tanınmaktadır. Devlet idâresinde “diktatörlük” anlamını taşıyan bir kavram olmuştur. Faşizm, 1942-1945 yıllarında İtalya’da Benito Mussolini tarafından kurulan rejimde geniş bir uygulama…

Read More

Karnaval

Alm. Karneval (m), Fastnacht (f), Fr. Carnaval (m), İng. Carnival. Hıristiyanların kendi inançlarına göre girdikleri büyük perhizlerden hemen önceki günlerde yaptıkları eğlenceler. Karnaval kelimesinin târihi eski çağlara uzanır. Bilhassa eski Yunan ve Roma toplumlarında görülen karnaval, insanların rûhî boşluklarını doldurmak için toplu olarak yaptıkları bir eğlence çeşididir. Eski zamanlarda bâzı topluluklar tarafından yapılan karnavallarda, maske takarak kötü ruhları kaçırmak düşüncesi ile hareket edilirdi. Bu maskelerin, takana çeşitli güçler kazandırdığına inanılır, meselâ kutsal kabul edilen bir hayvanın kılığına girmekle geçici olarak o hayvanların güçlerinin kendilerine geçtikleri sanılırdı. Böylece maske takmak karnavalların…

Read More

Fasulye (Phaseolus vulgaris)

Alm.Gartenbohne (f), Fr. Haricot (m), İng. Bean. Familyası: Baklagiller (Leguminosae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Yerli değildir. Sebze olarak yurdumuzun hemen her yerinde yetiştirilir. Tropikal ve subtropikal bölgelerde yetişen eski ve önemli bir sebze. Vatanı Güney Amerika’dır. Amerika’da yetişen 200 kadar türü vardır. Bütün dünyâya yayılmış olup, sebze olarak yetiştirilmektedir. Fasulye, tırmanıcı ve bir yıllık bir bitkidir. Yaprakları üçlüdür. Çiçekleri ve meyvesi bezelyeninki gibidir. Fasulye, sırık fasulyesi ve bodur fasulye olmak üzere başlıca iki gruba ayrılır. Sırık fasulyesinin çalı, boncuk, barbunya; bodur fasulyesinin ise, yer fasulyesi ve ferasetsiz fasulye gibi çeşitleri vardır.…

Read More

Fasîh Ahmed Dede

On yedinci asır divan şâirlerinden. İstanbul’da doğdu. Doğum târihi belli değildir. Dukakinzâde ismiyle meşhur oldu. Hayatı hakkında fazla bir bilgi yoktur. Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşanın hazine kâtipliğini yaptı. Mevlevî tarikatına girerek Galata Dergâhı Şeyhi Gavsi Efendiye bağlandı. 1699 senesinde vefât etti. Mezarı Galata Mevlevîhânesindedir. Nihâdî Muhammed Efendi: Cilve-gâh ola Fasîh’e gülşen-i Dâru’n-Naîm mısraıyle vefâtına târih düşürmüştür. Ayrıca Şahin Giray’ın: Göçdi bekâ mülküne Derviş-i Fasîh-i Mevlevî târihi yazılı mezar taşı da, diğer taşın yanına dikilmiştir. Bu yüzden Ahmed Dede’nin iki mezar taşı vardır. Ahmed Dede, aynı zamanda devrinin tanınmış hattatlarından olup,…

Read More

Fas

DEVLETİN ADI Fas Krallığı BAŞŞEHRİ Rabat NÜFUSU 26.250.000 YÜZÖLÇÜMÜ 458.730 RESMİ DİLİ Arapça DÎNİ İslâmiyet PARA BİRİMİ Dirhem Kuzeybatı Afrika’da, doğu ve güneyinde Cezayir, güneyde İspanya Batı Afrikası, kuzeyde Akdeniz, batıda ise Atlas Okyanusu ile çevrili, krallıkla yönetilen bir ülke. Târihi Yapılan araştırmalar, çok eski çağlardan beri Fas’ta insanların yaşadığını göstermiştir. Mağaralarda ve arkeolojik kazılarda bulunan çeşitli eşyâ ve taşlar üzerine çizilmiş olan resimler, bu iddianın delilleridir. M.Ö. 2000 yıllarından îtibâren Berberiler ülkeye gelerek yerleşmişlerdir. Daha sonraları M.Ö. 2. yüzyıldan îtibâren de Akdeniz’in denizci ve deniz ticâretinin önde gelenlerinden Fenikeliler,…

Read More

Farz

Allahü teâlânın Kur’ân-ı kerîmde yapılmasını açıkça emrettiği şeyler, yâni emirler. Bu emirler Kur’ân-ı kerîmde kat’î delille, yâni açıkça bildirilmiş ve sözbirliğiyle anlaşılmışlardır. Emirlerin hem inanılması, hem de yapılması îcâb eder. Bunlara inanmayan İslâmiyetten çıkar. İnanıp da yapmayan günahkâr, yâni suçlu, kabahatli olur. İslâm dîninin bildirdiği ibâdetlerde hiçbir değişiklik yapılamaz. Farzlar, Allahü teâlânın emrettiği değişmez, kesin esaslardır. Zamanla da kaldırılamaz. Bunlar, zamanla değişen cemiyetin kurallarına, örf ve âdetlerine göre değişmez. Îmânı, farzları ve haramları öğrenmek ve bilmek farzdır. 33 Farz ve 54 Farz meşhurdur. Bunlardan dördü esas olup, namaz kılmak, oruç…

Read More

Fârûkîler

Hindistan’da Gucerât bölgesinin batısındaki Handeş ülkesinde 1399-1601 yılları arasında iki yüz yıl hüküm süren hânedân. Bu sebeple Handeş Devleti olarak da bilinir. Devletin kurucuları kendilerinin ikinci İslâm halîfesi  hazret-i Ömer-ül Fârûk’un torunları olduğunu söyledikleri için “Fârûkîler” denilmektedir. Hânedânın kurucusu Melik Râcî, önceleri Behmenîlerin hizmetinde bulunuyordu. Daha sonra Dehli Sultânı Üçüncü Fîrûz Şahın hizmetine girdi ve onun tarafından kuzey Dekken’de Handeş bölgesine vâli tâyin edildi. Tuğlukîlerin çöküş yıllarında ise istiklâlini îlân etti. Melik Râcî’nin ölümü üzerine yerine geçen oğlu Nâsır Han, Hinduların elinde bulunan Asirgarh şehrini zabtetti. Daha sonra buranın yakınında…

Read More

Fâruk Kadri Timurtaş

Son devrin Türk dil bilgini ve fikir adamı. 26 Şubat 1925 târihinde Kilis’te doğmuştur. Neseben,Kara Timurtaş Paşaya dayanır.İlk ve orta tahsilini Kilis’te, lise tahsilini ise İstanbul Kabataş Lisesinde 1942 yılında tamamlamıştır. 1942-1943 ders yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyât Fakültesine kaydolmuştur.Türkoloji bölümünde On Yedinci Asır Şâirlerinden Edirneli Güftî ve Teşrifâtü’ş-Şuârası adındaki tezini hazırlamış ve 1946 yılının Haziran ayında mezun olmuştur. Şeyhi ve Hüsrev ü Şîrîn’i adlı tezi ile 9 Kasım 1950 târihinde edebiyat doktoru ünvânını almıştır. 28 Aralık 1950 târihinde üniversiteye intisâb eden Fâruk K. Timurtaş, Mayıs 1954’te fakülte tarafından Fransa’ya gönderilmiş,…

Read More

Fâruk Nâfiz Çamlıbel

Son devir Türk şâirlerinden, 1898 yılında İstanbul’da doğdu. Babası Süleyman Nazif Bey; Hazîne-i Hassa Nezâreti başmüfettişi olup, annesi Fatma Rûhiye Hanım, Halıcılar Dergâhı Şeyhi Hacı Feyzullah-ı Nakşibendî’nin kızıdır. Fâruk Nâfiz ilk tahsilini Bakırköy Rüşdiyesinde, orta tahsilini Meşveret İdâdisinde görmüş, yüksek tahsil için Tıbbiyeye devam etmişse de bitirmeden ayrılmıştır. Şâirliğe erken başlamış, 16 yaşlarında ilk şiirlerini neşretmiş, daha yirmi yaşında iken İleri Gazetesi’nin haftalık edebî nüshasına müdür olmuştur. Tıbbiye’ye devam etmekteyken neşrettiği şiirleriyle dikkat çeken, kısa zamanda şiir ve sanat çevrelerinde tanınan ve îtibâr gören Fâruk Nâfiz’in ilk şiirleri; Peyâm-ı Edebî,…

Read More

Masonluk

İnsanlar arasında din, dil ve ırk farkı gözetmeden kardeşlik, hürriyet, eşitlik ve adâlet ilkelerini savunduğunu iddiâ eden daha çok Yahûdilik temelleri üzerine dayalı millî ve mânevî değerleri bozmak gâyesi ile kurulmuş kısmen gizli bir cemiyet. Eski Mısır’dan alınmış bâzı sembollerle birlikte; Yahûdi târih, din ve sembolleriyle çok yakın bir bağlantısı olan gizli masonluk yolunun resmen kuruluş târihi 16. asrın sonudur. Teşkilât bilhassa 18. asrın başından îtibâren gelişme göstermeye başladı. Bu asrın başlarında İngiltere’de 6 mason locası vardı. 24 Haziran 1717’de ilk büyük locası kuruldu. 1721 senesinde Montagu Dükünün masonluğu kabul…

Read More

Farmakope

Alm. Pharmakopöe (f), (amthiches) Arzneibuch (n), Fr. Pharmacopée (f), İng. Pharmacopoeia. İlâç yapmak için gerekli formül ve târiflerin yazılı olduğu kitap. Bitkilerden veya hayvanlardan elde edilen ilâç hammaddelerine “drog” adı verilmektedir. Drogların bütün özellikleri, anatomik yapı ve kimyevî bileşimleri, hazırlanmaları, muayene ve korunmaları Farmakope (Pharmacopoea) eski adıyla Kodeks (Codex) adını taşıyan ve devlet tarafından yayınlanan resmî bir kitapta yazılıdır. Bizde ilk kodeks 1914’te Fransızca olarak yayınlanan 161 sayfalık Pharmacope Militaire Ottamane’dir. 1930 yılında ise özel bir kânunla ilk Türk kodeksi yayımlanmıştır. Bu eserin 1940’ta ikinci baskısı yapılmış 1948’de aynı ikinci…

Read More

Farmakoloji

Alm. Pharmakologie, Arzneimittelkunde (f), Fr. Pharmacologie (f), İng. Pharmacology. İlâçların tesirlerini ve özelliklerini veya daha geniş mânâda ilâçlarla canlılar arasındaki etkileşimi inceleyen ilim dalı. Farmakoloji, biyolojinin bir dalı olup, diğer dallarla, özellikle fizyoloji ve biyokimyâ ile yakından ilgilidir. Biyolojinin çeşitli disiplinleri arasında birbirlerinin sahasına önemli taşmalar olmasına rağmen, ilâçlar ve ilâç tesirleri hakkındaki geniş bilgilerin, ilmî bir şekilde incelenmesi esas olarak farmakolojinin konusudur. Farmakolojinin özel maksadı, kimyâsal maddelerin biyolojik fonksiyonlarını tesbit etmek ise de, farmakoloji, canlı organizmalar hakkındaki bilgiye de önemli hizmetlerde bulunur. Hayat hadisesinin anlaşılması ile alakalı olan bu…

Read More

Farklılaşma

Alm. Differenzierung (f), Fr. Différenciation (f), İng. Differentiation. Canlının tipik hayâtî birimlerinden biri, onların şekil olarak değişmeleri. Bilgin Sinnot farklılaşmayı, biyolojide en önemli problemlerin temeli saymaktadır. Canlılarda şekil olarak bu değişme olaylarının ortaya çıkışı, birçok biyokimyâsal, biyofiziksel nitelikteki, metabolik reaksiyonların hepsini içine alır. Basitçe, büyüme dediğimizde bir canlının şekillenmesi kastedilir. Halbuki esâsında farklılaşma büyüme ve gelişmeyi içine alır. En basit bir düşünce ile büyüme, hacimce artış, farklılaşma ise yapı özelliğinde bir değişme demektir. Ceninin gelişimi sırasında önceleri özelliksiz olan hücrelerden zaman geçtikçe değişik ödev yapacak hücrelerin gelişmesi farklılaşmadır. Bu olaylar…

Read More

Fârisî

On dördüncü asırda yetişen büyük matematik ve fizik âlimi. İsmi, Kemâleddîn Ebü’l-Hasan Fârisî’dir. Hayâtı hakkında fazla bilgi yoktur.İran’da yetişti. Zamânın büyük din ve fen âlimlerinden Kutbeddîn Şîrâzî’nin talebesidir. Özellikle İlm-ül-Menâzır denilen ve fiziğin temel konularından biri olan optik sâhasındaki başarılı çalışmalarıyla tanındı. Optikle ilgili önceki eserleri esaslı bir şekilde tetkik etti. Fârisî, ilmî çalışmalarının büyük bir kısmını, görüntülerin ve ışıkların kürevî cisimlere ulaşması sonucu kırılması hâdisesi üzerinde teksif edip derinleştirdi. Bu konuda, önceki bütün eserleri inceledi. Kendisi bu hususta eserinin birinde şunları söylüyor: “Birçok büyük fizik âliminin eserini incelediğimde, ışığın,…

Read More

Boğaz İltihabı

Alm. Halsentzündung (f.), Fr. Infection (f.) de la gorge, İng. Throat infection. Genellikle boğazın kızarması, şişmesi, ağrılı yutma ve boğazda ifrazat artması ile seyreden bir hastalık. Boğaz iltihapları genellikle “Farenjit” olarak adlandırılabilir. Farenjit kendi başına bir hastalık olabildiği gibi; kızıl, nezle, kızamık gibi hastalıkların belirtileri arasında da bulunabilir. Tütün kullanmak, çok tozlu yerlerde kalmak, duman, tahriş edici gazlar, hava değişiklikleri, çok kuru hava ve benzeri atmosfer durumları boğazı tahriş ederek iltihap meydana gelmesine sebeb olabilmektedir. Belli yiyeceklere karşı hassas olan kişiler, bu yiyecekleri yedikleri zaman yine boğazları tahriş olabilir. Boğazın…

Read More

Fâre ve Sıçanlar (Muridae)

Alm. Mausartige (p.) Fr. Muridés (m.pl.) İng. Rats and mice. Familyası: Sıçangiller (Muridae). Yaşadığı yerler: Avustralya hâriç, her yerde. Özellikleri: Sivri burunlu, uzun bıyıklı, geniş kulaklı, ince kuyruklu. Ömrü: 2-3 yıl. Çeşitleri: 500’den fazla türü vardır. Memelilerin kemirgenler (Rodentia) takımının, sıçangiller (Muridae) familyasından olan hayvanlar. Sivri burunlu, geniş kulaklı, ince kuyruklu fâre ve sıçanların yüzlerce türü vardır. Halk arasında, fâre ve sıçan terimleri birbirine karıştırılır. Küçük olanlarına fâre, büyük olanlarına sıçan denir. Sıçanların ağırlıkları 250-300 gr kadar olur. Ada tavşanı iriliğinde olanları da vardır. Bir dişi sıçanın 10 memesinden 4’ü…

Read More

Fâre Isırığı Hastalığı (Sodoku)

Alm. Rattenbisskrankheit (f) Sodoku, Fr. Sodoku (m), İng. Rat bite disease. Fâre ısırması ile deride açılan yaralardan giren Spirillum minus adlı mikrobun meydana getirdiği lokal(mevzii) iltihap ve lenf düğümleri büyümesi ile kendisini gösteren bulaşıcı, had (çabuk ilerleyen) bir hastalık. Bu hastalık, Japonya ve Asya’da eski zamanlardan beri bilinmektedir. Yurdumuzda ise ilk defa 1922’de farkına varılmıştır. Bütün dünyâda yaygın bir hastalıktır. Nerede fâre varsa ve fâreler insanla temas hâlinde ise, orada sodoku hastalığı bulunur. Hastalıklı fâre tarafından ısırılan her kişinin hasta olması gerekmez. Aynı fâre tarafından ısırılan her kişinin hasta olması…

Read More