İngiliz fizik ve kimyâ bilgini. 22 Eylül 1791’de Newington Suurey’de doğdu. On dört yaşında bir ciltçiye çırak olarak girdi. 1813 Mart ayına kadar bu işine devâm etti. Gençliğinde pekçok kitap okudu. Bilhassa fizik kitaplarını büyük bir heves ve arzuyla okuyordu. 1813’te kimyâcı Sir Humhry Davy ondaki kâbiliyeti gördü.Onun teşvik ve desteğiyle kimyâ asistanı oldu. Faraday daha ziyâde kendi kendine yetişmiş bir ilim adamıdır. Ekim 1813 ile Nisan 1815 târihleri arasında Fransa, İtalya ve İsviçre gezisinde Davy’ye refâkat etti. 1825’te laboratuvar müdürlüğüne getirildi. 1833’te enstitüye ders verme mecburiyeti olmaksızın kimyâ profesörü…
Read MoreFarad
Alm. Farad (n), Fr. Farad (m), İng. Farad. Kondansatör veya kapasitör denilen elektriksel elemanların ölçü birimi. İngiliz bilgini Faraday’ın isminden alınmıştır. Uçları arasına bir voltluk potansiyel farkı (gerilim) uygulandığında, bir coulombluk elektrik yükü ile dolabilen kondansatörün kapasitesi bir Faraddır. Kondansatörün elektrotları arasına V geriliminde bir kaynak bağlandığında plakalarda biriken yükün meydana getirdiği elektrik alanı uygulanan gerilime eşit ve zıt yönde bir potansiyel farkı doğurur. Biriken yük V gerilimi ile orantılıdır.İşte bu formüldeki C sâbiti iki plakanın kapasitesini temsil eder. V volt ve Q coulomb olarak verildiğinde C farad olarak çıkar:…
Read MoreGıda ve Tarım Teşkilatı (FAO)
Alm. Organisation für Nahrung und Landwirtschaft, Fr. Organisation pour l’alimentation et l’agriculture (OAA), İng. Food and Agriculture Organization (FAO). Açlığı yok etmek ve beslenme şartlarını iyileştirmek amacıyla 1943’te kurulan ve 1946’da Birleşmiş Milletlerin uzmanlık kuruluşu hâline gelen en eski bir teşkilâtı. Açlığa karşı mücadelede çok yönlü etkinlikleri vardır. Hükümet ve teknik kuruluşların tarımı, ormancılığı ve balıkçılığı geliştirme projelerine aracı ve yardımcı olur. Bu tip konularda ülkeler düzeyinde teknik yardımlar sağlar. Eğitsel projeler geliştirerek, araştırmalar yapar ve seminerler verir. Dünyâdaki tarımsal ürünlerin üretimi, tüketimi, ticâreti ve depolanması, tabiî kaynakların geliştirilmesi, ağaçlandırma…
Read MoreFalkland Adaları
Güney Atlantik’te İngiltere’ye bağlı takım adalar. Bölge, Doğu ve Batı Falkland olmak üzere iki büyük ve 200’den fazla küçük adayı ihtivâ eder. Ayrıca “Falkland Dependeney”ye göre, Güney Georgia ve Güney Sandwich adaları da Falkland’a bağlıdır. 57° ve 62° batı meridyenleri ile 51° ve 53° güney paralelleri arasında kalan Falkland’ın toplam arâzisi 12.170 km2dir. Falkland Adaları, Arjantin’in güneydoğu kıyıları ve Macellan Boğazına 500 km, Horn Burnuna ise 600 km’lik bir mesâfede olduklarından stratejik öneme sâhiptirler. Falkland Adaları, İngiltere ile Arjantin arasında bir tartışma konusu olduğundan, adaların târihi üzerinde bâzı ihtilaflar bulunmaktadır.…
Read MoreFalih Rıfkı Atay
Fıkra ve gezi yazarı. 1894 yılında İstanbul’da doğdu. Mercan Lisesini bitirdikten sonra Dârülfünûn Edebiyat Fakültesine gitti. Burayı bitirince Tanin Gazetesi’nde yazarlığa başladı. Bir ara Bâbıâli ve Dâhiliye Nezâreti kalemlerinde çalıştı. Birinci Dünya Savaşında yedek subay olarak Suriye’ye gitti. Orada 4. Ordu Kumandanı Cemal Paşanın özel kâtibi oldu.Cemal Paşa İstanbul’a dönüp Bahriye Nâzırlığına geçince, Falih Rıfkı Bahriye Nezâreti Kalem-i Mahsûs müdür muavinliğine getirildi. 1918’de birkaç arkadaşıyla kurduğu Akşam Gazetesi’nde Millî Mücadeleyi destekleyen yazılar yazdı.Anadolu halkının fedakârlığını ve bu fedakârlığın canlı bir âbidesi olan Mehmetçiği anlatmasıyla tanındı. İstiklâl Harbi zamanında Anadolu’ya geçti.…
Read MoreFalaka
Alm. Bastonade (f), Fr. Bastonnade (f), İng. Bastinado. Suçluları cezâlandırmak için kullanılan bir âlet. Cezâlandırılacak şahsın ayak tabanlarına vurmak için, ayaklarını uygun bir şekilde sıkıştırıp tutmakta kullanılan, kalınca bir sopa ile bunun iki ucuna bağlı ipten meydana gelir. Bâzı şeyleri sıkıştırıp yerinde tutmak için kullanılan çeşitli biçimdeki teknik âletlere de falaka denmektedir. Falaka, genel olarak âsâyişin temin edildiği karakollarda suçluları cezâlandırmak, onları korkutarak bir daha suç işletmemek için kullanılırdı. Osmanlı Devleti zamânında İstanbul’da kâdı, sadrâzamla berâber esnafı teftişe çıktığı gibi, bizzat kendisi de maiyetiyle çıkardı. Bu teftiş esnâsında bildirilen narhtan…
Read MoreFal
Alm. Vorzeichen (n), Wahrsagen (n), Fr. Augure, bonne aventure, Présage, pronostic (m), İng. Augury, omen, sooth-saying. Gelecek veya bilinmeyen geçmiş hakkında haber verme iddiâsı. Câhil halk arasında pek yayılmış ve îtibâr görmüştür. Fala bakmayı meslek hâline getirenler, yere bakla atmak, iskambil kâğıdına, kahve fincanındaki telve şekillerine, avuç çizgilerine bakmak sûretiyle bunlardan mânâ çıkararak, bahta, geleceğe âit bilgiler ileri sürerler. İnsanın isteklerine yakın şeyler anlatarak, dinleyenleri kendilerine hemen inandırmaya çalışırlar. Hakîkatleri bilen ve ilmi olan, bunları işitince, tekerleme, tahmînî ifâdelerden başka bir şey olmadığını anlar. Falcılığın târihi çok eskidir. M.Ö. 4000…
Read MoreFakülte
Alm. Fakultat (f), Fr. Faculté, İng. Faculty. Üniversitelerin alt kuruluşu olup, daha ziyâde bilim kollarına göre düzenlenmiş bölüm, ünite. Fen, edebiyât, tıp, hukuk, orman, zirâat, ilâhiyat fakülteleri yanında inşaat, mîmârlık, elektrik, makina ve mâden fakülteleri ayrı ayrı bulunduğu gibi, mühendislik fakültesi olarak berâberce de bulunabilirler. Biraraya geldiklerinde üniversiteyi meydana getirirler. Her ne kadar ilmî kuruluşların teşkili çok eskiye dayanmakta ise de, fakülte ve bununla berâber, üniversitenin bugünkü anlamdaki ilk kuruluşu Abbâsîler zamânında Bağdat’ta görülmektedir. İlk üniversite Fas’ın Fez şehrinde bulunan Kayrevan Üniversitesi olup, 859 yılında kurulmuştur. Nizâmiye Medresesi, 13 Ekim…
Read MoreFaksimile (Faks)
Alm. Faksimile, Fr. fac-similé, İng. Facsimile. Lâtince “aynısını yapmak, tıpkıbasım” mânâsına gelen bir kelimeden gelmektedir. Gönderici ve alıcı iki cihazdan meydana gelen fax sistemi kâğıt üzerindeki herhangi bir yazı veya şekil görüntüsünün bir yerden başka bir yere aktarılmasına yarar. Gönderici cihazda elektrik sinyallerine çevrilen görüntü telefon veya radyo hattıyla alıcı cihaza iletilir. Elektrik sinyalleri alıcıda tekrar görüntüye çevrilerek kâğıt üzerine aktarılır. 1842’de Alexander Bain tarafından ilk bulunduğunda bugünkü teknolojiye göre çok kaba olan fax cihazı zamanla süratle geliştirilmiştir. En çok kullanılan faks sistemi telefon hatlarına bağlı olan sistemlerdir. Telefon hattının…
Read MoreFakîrullah
Anadolu’da yetişen evliyânın büyüklerinden. İsmi, İsmâil bin Kâsım bin Abdülcemâl’dir. Fakîrullah lakabı ile tanınmıştır. 1656 (H.1067)da Siirt’in Tillo kasabasında doğdu. 1734 (H.1147) te orada vefât etti. Kabri oradadır. Dedesi Molla Abdülcemâl, Peygamber efendimizin amcası hazret-i Abbâs’ın torunlarındandır. Dedesi ve babası Tillo’da müderris idiler. Fakîrullah hazretlerinin annesi, dînimizin emir ve yasaklarına çok dikkat eden sâlihâ bir hanımdı. Abdestsiz meme ve yiyecek vermemeye çok dikkat ederdi. Babası küçük yaştan îtibâren ilim öğretmeye başladı. Tahsilini yirmi dört yaşında tamamlayıp, zâhirî ve bâtınî ilimlerde mütehassıs bir âlim ve velî olarak yetişti. Babasının vefâtından sonra…
Read MoreFâizî (Kafzâde)
Divan şâiri, tezkireci. 1572 senesinde İstanbul’da doğdu. Asıl ismi Abdülhay’dır. Kazasker Kafzâde Feyzullah Efendinin oğludur. İlk tahsiline babasından başladı. Medrese tahsilini tamamladı ve Muallim Şehriyârî Mustafa Efendinin yardımcısı oldu. Halep’te isyân eden Canbolatoğlu Ali Paşa üzerine gönderilen Kuyucu Murâd Paşa ordusunda kâdılık yaptı (l607). Ekmekçizâde Ahmed Paşanın yaptırdığı medreseye müderris tâyin edildi. l613 senesinde Semâniye medreselerinden birine getirildi. Sonra Üsküdâr Vâlide Sultan Medresesinde vazîfe aldı. Terfi ettirilerek Süleymâniye Medreselerine tâyin oldu. l618 senesinde Selânik kâdılığına, sonra Şam kâdılığına tâyin edildi. Şam’a gitmek üzere İstanbul’a geldi. Yerine başkası tâyin olduğu için…
Read MoreFâiz
Alm. Zins (-en pl.) (m), Fr. Intérê (m), İng. İnterest. Bir para alacaklısının, borçlusundan istediği ve ana paraya eklenmesi gereken para miktarı. Kazanç getirmesi için yatırılan bir paranın yıllık olarak önceden belli olan, ana paranın üzerindeki fazlalık. Klâsik tanımıyla fâiz, ödünç para alanın, aldığı parayı kullanmadan dolayı ödünç verene ödediği fazla bedeldir. Târihin değişik devirlerinde, değişik şekilde uygulanan ve bütün dinlerce yasak edilen fâiz, Avrupa’da 17. asırdan îtibâren uygulanmaya başlamıştır. Sermâye, arz, talep dengesi esas alınarak çeşitli iktisatçılar, değişik fikirler ileri sürmüşlerdir. Modern iktisatın temelini atan John Keynes değişik bir…
Read MoreFâik Reşad
Edebiyât târihçisi. 1851 senesinde İstanbul’da doğdu. Rüşdiye Mektebine devâm ederken, yarıda bırakıp hayâta atılmak zorunda kaldı. Harbiye Nâzırlığı kaleminde çalışmaya başladı. Sonra Hâriciye Mektûbî Kaleminde kâtiplik yaptı. Burada birlikte çalıştığı arkadaşlarından Arabî ile Fârisîyi öğrenerek ilmini artırdı. Takvîm-i Vekâyî Gazetesi başyazarı oldu. Diyarbakır, Varna, Yanya maârif müdürlükleri yaptı. İstanbul’a döndükten sonra vakitlerini okumakla geçirdi. Bâzı gazetelerde yazı yazdı. Özel okullarda öğretmenlik yaptı. İkinci Meşrûtiyete kadar Matbuât-ı Dâhiliye mümeyyizliği ve müdür yardımcılığı görevlerinde bulundu. Meşrûtiyetten sonra Takvîm-i Vekâyî müdürlüğüne getirildi. Memûriyeti lağvedildiği için kendi isteğiyle emekli oldu. Emekli olduktan sonra, Kadastro…
Read MoreFâik Ali Ozansoy
Servet-i Fünûn şâirlerinden. 1875’te Diyarbakır’da doğdu. Diyarbakırlı Saîd Paşanın küçük oğlu ve aynı devir şâirlerinden Süleymân Nazîf’in kardeşidir. İlk öğrenimini Diyarbakır’da tamamladıktan sonra, İstanbul’daki Mekteb-i Mülkiyeye girdi. Okulu bitirdikten sonra birçok yerlerde kaymakamlık ve mutasarrıflık görevlerinde bulundu. Mütâreke yıllarında Diyarbakır vâliliği yaptı. Ebû Bekr Hâzem Beyin dâhiliye nâzırlığı sırasında müsteşarlığa getirildi ise de, iki ay sonra kabînenin düşmesi sonucu, bu görevden istifâ etti. Mülkiye Mektebinde Fransızca, Saint-Bones Fransız Okulunda ise Türkçe öğretmenliği yaptı. 1931 yılında Dâhiliye Müsteşarlığından emekliye ayrıldı. 1950 yılının Ekim ayında Ankara’da öldü. Vasiyeti üzerine İstanbul Zincirlikuyu Mezarlığına…
Read MoreFahri Korutürk
Türkiye Cumhûriyeti’ nin altıncı Cumhurbaşkanı. İstanbul’da, 1903 yılında dünyâya geldi. 1916 yılında Bahriye Mektebine giren Fahri Korutürk, 1923’te teğmen rütbesiyle Deniz Kuvvetlerine katıldı. 1933’te Deniz Harp Akademisini bitirdi. Roma, Stockholm ve Berlin’de deniz ateşeliği yaptı. 1936 yılında Montreux Boğazlar Konferansında, askerî uzman olarak görevlendirildi. 1944 yılında evlendi. Fahri Korutürk sırasıyla şu komutanlıklarda bulundu: Deniz Eğitim Komutanlığı, Deniz Harp Akademisi Komutanlığı, Denizaltı Filo Komutanlığı, Harp Filosu Komutanlığı, Deniz Eğitim Komutanlığı, Genel Kurmay Haberalma Başkanlığı, Donanma Komutanlığı, Marmara ve Boğazlar Deniz Kolordu Komutanlığı, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı. 1959’da Oramiral oldu. 1960 İhtilâlinden sonra…
Read MoreFahreddîn-i Râzî
Horasan’da yetişmiş, meşhur din ve fen âlimi. İsmi, Muhammed bin Ömer bin Hüseyin bin Hüseyin bin Ali et-Teymî el-Bekrî’dir. Künyesi Ebû Abdullah ve Ebü’l-Me’âlî, lakabı Fahrüddîn’dir. Allâme, Şeyhülislâm ve Fahr-i Râzî denilmiş, İbn-i Hatîb-ir-Rey (Rey Hatîbi’nin oğlu) diye tanınmıştır. Soyu Kureyş Kabîlesine ulaşır. Aslen Taberistanlıdır. 1149 (H.544) senesinde Rey şehrinde doğdu. 1209 (H.606) senesinde Herat’ta vefât etti. Fahrüddîn-i Râzî, önce büyük bir âlim olan babası Ziyâüddîn Ömer’den ders aldı. Babası, Muhyissünne Muhammed Begavî’nin talebelerindendi. Râzî fen ilimlerini Necd-i Cîlî’den, fıkıh ilmini Kemâl Simnânî’den öğrendi. Bunlardan başka asrının büyük âlimleriyle görüştü…
Read MoreFahreddîn Paşa (Gâzi, Türkkan)
Medîne müdâfii. 1868’de Rusçuk’ta doğdu. Babası Mehmed Nâhid Bey, annesi Fatma Âdile Hanımdır. Âilece 93 Harbinden sonra Rusçuk’tan ayrıldılar. Fahreddîn Paşa 1888’de Harbiye Mektebini, 1891’de Erkân-ı Harbiyeyi bitirdi. Erzincan’daki 4. Orduda vazîfe yaptı. 31 Mart Vak’asında Dîvân-ı Harb başkanıydı. 1911-12 Türk-İtalyan Harbinde Kurmay Albay olarak bulundu. Balkan Savaşında Çatalca Muhârebelerinde yaptığı taarruzla Bulgarları bozguna uğrattı ve Edirne’nin geri alınmasında en önemli rolü oynadı. Birinci Dünyâ Savaşı başladığında Musul’da On İkinci Kolordunun komutanıydı. Bu sırada Osmanlı Devletinde idâreyi elinde tutan İttihat ve Terakki liderleri hatâlı bir politika ile halife ve Osmanlı…
Read MoreFahreddîn Mübârek Şâh
Âlim ve şâir. 1126 senesinde Lahor’da doğdu. Asıl ismi Muhammed’dir. İyi bir tahsil gördü. Arabî ve Fârisî’yi öğrendi. Gûrlular sarayına gelerek hükümdârlardan iltifât gördü. Zamânının büyük âlimlerindendi. Ayrıca şâirdir ve şiirleri tasavvufîdir. Fahrüddevle ved-dîn, Melîk-ül-Kelâm lakablarıyla anıldı. 1206 senesinde vefât etti. Eserleri: 1196’da tamamladığı Şecere-i Ensâb adlı eserini Gûr Hükümdârı Kutbeddîn Ay Beg’e sundu. Bu eserinde Türk târihi, Türklerin kullandıkları alfabeler, Türk etnolojisi hakkında kıymetli bilgiler vermektedir. Türkçenin Arabî’den sonra en mükemmel dil olduğu hakkında bilgiler de vardır. Aynı zamanda Türklerin teşkilâtçı bir millet olduğunu savunmaktadır. Râhiku’t-Tahkîk, Nesebnâme, Medhal-i Manzûm…
Read MoreFahreddin Altay
Asker ve siyâset adamı. 1880’de İşkodra’da doğdu. 1899’da Harbiye Mektebini, 1902’de Erkan-ı Harbiye Mektebi (Harp Akademisi)ni bitirdi. Balkan Savaşına katıldı. Birinci Dünya Harbinde Çanakkale, Galiçya ve Filistin Cephelerinde savaştı. İstiklal Harbi başladığında Miralay (Albay) rütbesiyle Konya’daki 12. Kolordu Komutanı olarak vazife yapıyordu. Başlangıçta M.Kemal Paşanın başkanlığındaki Hey’et-i Temsiliyyeye değil, Anadolu’daki en kıdemli kolordu komutanı Yusuf İzzet Paşaya bağlılığını bildirdi. Ege’deki Kuvay-ıMilliye taraftarlarıyla bilhassa Demirci Mehmed Efe ile yakın münâsebet kurdu. Bir müddet sonra Ankara’daki Kuvay-ı Milliye hareketine katıldı. İlk TBMM’ye Mersin Milletvekili seçildi. Kütahya-Eskişehir muharebelerinden sonra Ankara hükûmeti tarafından generalliğe…
Read MoreFahreddîn Acemî
Osmanlı Devletinin ikinci şeyhülislâmı. İsmi Fahreddîn olup, İran’dan Anadolu’ya geldiği için Acemî denilmiştir. Doğum yeri ve târihi bilinmemektedir. 1460 (H.865) târihinde Edirne’de vefât etti. Tahsiline memleketinde başlayan Fahreddîn-i Acemî pekçok âlim yanında, bilhassa büyük İslâm âlimi Seyyid Şerîf Cürcânî’den ilim öğrendi. Sonra Anadolu’ya gelerek Molla Fenârî’nin oğlu Muhammed Şah’ın hizmetinde bulundu ve ona muîd (asistan) oldu. Bâzı medreselerde müderrislik yaptı. Sultan Murad Han zamânında, Şeyhülislâm Molla Şemseddîn Fenârî’nin vefâtı üzerine, Edirne’de şeyhülislâm oldu. Fahreddîn Acemî, Sultan İkinci Murad Han ve Fâtih Sultan Mehmed Han zamânında, En güzel şekilde, otuz sene…
Read MoreFağfur
Alm. Porzellan (n), Fr. Porceleaine (f), İng. Chinaware, porcelain. Bir çeşit porselen. Çini gibi olup, Çin’de yapılmaktadır. Yarı saydam olan fağfûrlardan, tabak, kâse, fincan, vazo, süs eşyâsı, biblo gibi şeyler yapılır. On sekizinci asırda Osmanlı sarayına Çin’den birçok fağfûr eşyâ hediye olarak gelmişti. Çin fağfûrları mukâvim ve çok ince yapıları ile dünyâda şöhrete sâhiptir. Bunların çiçek ve ince işçiliğe sâhib olanlarına “hatâyî”, zarîf olmayan daha basitlerine de “kâşî” denilirdi. Topkapı Sarayı Müzesinde bu örneklerden görmek mümkündür.
Read MoreFagositoz
Alm. Phagozytoseae (f), Fr. Phagoctose (f), İng. Phagocytosis. Vücûdun tabiî müdâfaa sisteminin üyeleri olan bâzı hücrelerin, dışarıdan giren bakteriyi içlerine alıp öldürmeleri. Bu hücrelerin en mühim olanları, parçalı çekirdekli akyuvarlar ve monositlerdir. Gerçekte Fagositoz “yemek” mânâsına gelmektedir. Fagositoz, kabaca iki kademede gerçekleşir. Bakterinin tanınıp hücreye yapıştırılması ve hücre içine alınıp tahrip edilmesi. Hücrenin bakteriyi yabancı ve zararlı olarak tanıması “kompleman” adı verilen maddeler tarafından sağlanır. Fagositoz yapacak hücrenin zararlı bakteriye doğru hareket etmesine “kemotaksis” denir. Bakterinin hücreye yapışıp içeri alınmasını “opsonin” adı verilen maddeler sağlar ki, bu olaya da “opsoninizasyon”…
Read MoreFactoring
Bir finansman tekniği. Adına factoring, adına. Factor denilen gerçek veya tüzel bir kişi ile, açık hesap esâsına göre müşterisine vâde tanıyarak satış yapan bir mal veya hizmet satıcısı arasında yapılan ve satışı yapılmış mal veya hizmetlerden doğan kısa vâdeli (60-180 gün) alacaklarla ilgili olarak Factor’un aşağıdaki hizmetleri verdiği bir anlaşma veya sürekli düzenlemedir. Factor: a) Anında peşin ödeyerek bütün alacakları satın alır, b) Alacakları tahsil eder, c) Bu alacaklara ilişkin muhasebe ve defter kayıtlarını tutar, d) Kendi çıkarı gereği mal veya hizmeti satın alanın (borçlunun) istihbaratını yapar ve elde ettiği…
Read More