Fabrika

Alm. Fabrik (f), Betrieb (m), Werke (f), Fr. Fabrique (f), İng. Factory, plant. Bir veya birkaç değişik mâmulün îmâli için âlet ve makinalarla techiz edilmiş binâ veya binâlar grubu. Fabrika kavramı daha geniş mânâda mâmul madde îmâli ve pazarlamasında vazîfeli işçi ve idârecilerin meydana getirdiği bir teşkilâtı târifte de kullanılır. Teşebbüsün muvaffakiyeti büyük ölçüde idârecilerin hünerli olmasına bağlıdır. Fabrikanın gelişimi: Fabrika sisteminin gelişimi tabiî bir şekilde cereyân etmiştir. İşe kendi âile ihtiyâçlarını karşılamakla başlayan insanoğlu, komşuları tarafından îmâl edilen eşyâlara da ihtiyâç duymaya başladı. Bu ihtiyâçlar âile tarafından yapılan eşyânın…

Read More

Fabl

İnsanlara ders vermek maksadıyla anlatılan hayvan hikâyeleri. Şahısları hayvanlardan alan hikmetli masallar. Konuları oldukça kısa olan fabllarda, olayın kahramanları hayvanların yanında bitkiler ve cansız varlıklar da olur. Bu hikâyelerde teşhis (şahıslandırma) ve intak (konuşma) sanatına yer verilir. Kahramanları insan gibi konuşturulur. İnsanlara, ibret alacakları şekilde, öz mesajlar verir. Eski Türk edebiyâtında bu türe, kıssadan hisse adı verilirdi. Bu türün asıl yazarı Beydaba’dır. Meşhur Kelîle ve Dimne’si, sâhanın ilk ve önde gelen eseridir. Bunu Sâdi-i Şîrâzî’nin Bostan ve Gülistan ile Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî’si tâkib eder. Şeyhî’nin Harnâme’si de aynı sâhaya…

Read More

Darwinizm

Alm. Darwinismus (r), Fr. Darwinisme (m), İng. Darwinism. Hayâtın ve canlı varlıkların meydana gelişini, tesâdüfî olaylarla açıklamaya çalışan biyolojik bir görüş veya faraziye. “Evrim teorisi, evolusyon teorisi, tekâmül nazariyesi” gibi isimlerle de anılır. Kelime olarak evrim; basitten mükemmele doğru değişme, gelişme, tekâmül demektir. İlkel olanla yetinmeyip mükemmel olanı aramak mânâsına gelir. Darwinizm savunucularının, hayâtın başlangıcı ve canlıların çeşitliliğiyle ilgili görüşleri şöyledir: “Hayat ve canlı varlıklar, tesâdüfen meydâna gelmiştir. Önce inorganik maddelerden organik maddeler ortaya çıkmış, sonra bu organik varlıklar biyolojik varlıklara dönüşmüştür. Herhalde, bütün canlıların yapı taşı olan hücre, milyonlarca…

Read More

Euler, Leonhard

On sekizinci asırda yaşamış İsviçreli matematikçi. Büyük matematikçilerden kabul edilir. Matematiğin teorik ve uygulamalı bütün dallarında büyük katkılarda bulunmuştur. Euler, İsviçre’nin Basel şehrinde 1707 senesinde doğdu. Bir protestan papazı olan babası, oğlunun kendisi gibi yetişmesini istiyordu. Euler, 1720 senesinde Basel Üniversitesine girdi ve teoloji çalışmaya başladı. Fakat matematik ona daha câzip geldi ve bu alanda tahsile başladı. 1727 senesinde Basel’de kendisine teklif edilen profösörlüğü kabul etmeyerek Birinci Çariçe Catherine’nin dâveti üzerine Rusya’ya giden Euler, arkadaşları Daniel ve Nicolaus Bernoulli’e katılarak St. Phetersburg şehrindeki Bilimler Akademisinde çalışmaya ve akademinin dergisine yazı…

Read More

Euclid (Öklid)

M.Ö. dördüncü yüzyılın ikinci yarısında yaşayan Yunan matematikçisi. Geometri üzerine yazdığı Elemanlar isimli eseriyle meşhurdur. Bu eserde verilen malzeme tamâmen yeni olmayıp, daha önceki Pytogorean Hippocrate ve Eudoqus gibi yazarların eserlerinden alınmıştır. Ancak bunların matematiksel bir sıraya konması ve böylece ele alınması kendisine âittir. Her ne kadar eser genel olarak geometri üzerinde ise de, geometrik cebri ve sayılar teorisini ele alan kısımlar da vardır. Eserde yenilikler yanında yazarın geliştirdiği iki sayının en büyük bölenini bulma metoduna da rastlanır. 13 kitaptan meydana gelmekte olup, 14 ve 15 kitap olarak bilinenler sonradan…

Read More

Etrüskler

İtalya’da Romalılardan önce yaşamış bir kavim. Romalılar bunlara Etrüskler veya Tuskiler derken, onlar kendilerine Rasena derlerdi. İtalya Yarımadasına göç ederek Arno ve Tiberis ırmakları arasında yerleştiler. Buraya nereden göç ettikleri, ırkî husûsiyetleri ve dilleri hâlâ tartışma konusu olan Etrüskler; merkeziyetçi büyük bir devlet kurup, medeniyet ve güzel sanatlarda kendi asrındaki kavimlerden çok ileriydiler. M.Ö. 8. yüzyıldan başlayarak oligarşiler tarafından idâre edilen, konfederasyonlar meydana getirmiş zengin şehirler kurmuşlardı. M.Ö. 7. yüzyılın ikinci yarısında da Roma’yı ele geçirmişlerdi. Etrüsk asıllı Roma hükümdârları şunlardır: Eski Tarquinius, Servius Tuluis veya Mastarna, Turquinius Superbus. Roma…

Read More

Etnoloji

Alm. Völkerkunde, ethnologie. Fr. éthnonologie, İng. Ethnology. Türkçede halkıyât olarak kullanılmıştır. Daha çok geçmiş kavimleri ve onların kültürlerini inceler. Maddî mânevî kültürleri etnoğrafyanın malzemelerine dayanarak açıklar. Genel anlamda insanlığın kültür târihini aydınlatmaya çalışmaktadır. Folklor karşılığı olarak da halkıyât kullanılmaktadır. Düğün, bayram, cenâze, kandil geceleri, doğum, isim koyma, bâzı bâtıl inanışlar, türkü, masal, ninni halk hikâyeleri, menkîbe, bilmece, oyun, atasözü, deyimler, tekerlemeler, halkıyât (etnoloji)ın içine girer. Târih, dil, din, arkeoloji, ruhiyat, içtimâiyât, sanat târihi, hekimlik, bitkiler ve hayvanlarla ilgili ilimler de etnolojinin içinde yer almaktadır. Etnolojiyi, halkıyât kelimesi olarak târif etmek,…

Read More

Etnoğrafya

Alm. Ethnographie, Fr. éthnographie, İng. Ethnography. Milletlerin yaşayış şekillerinin tasvir edilmesi ve onları tanıma ilmi. Kavim, kabîle, aşîret gibi insan topluluklarını tasvir eder.Terim olarak 19. asır başında ortaya çıktı. Önce insan topluluklarının dillerinin bilgisi yerine kullanıldı. 1910’dan sonra maddî kültürün bütün sâhalarına yayıldı. Türkçede etnoğrafyanın karşılığı olarak ilm-i akvâm, kavmiyet, akvâmiyyet, tasvir-i akvâm tâbirleri kullanıldı. Etnoğrafya, insan topluluklarının meydana getirdiği maddî kültürlerini tasvir eder. Giyim, süs eşyâsı, ev âletleri, avcılık, yapı maddeleri, tarım âletleri, halk san’atlarına âid âletler, bir yayık veya beşiğin yapılışı etnoğrafyanın husûsu içine girer. Türklerde etnoğrafik araştırmalar…

Read More

Etna

Sicilya Adasında Avrupa’nın en yüksek, dünyânın ise büyük volkanlarından biri. Faal bir volkandır. Catania’nın 29 km kuzeyindedir. Eski Yunanca ismi Aitne, Roma dilinde Aetna idi. Sicilyalılar bugün Mongibello demektedirler. Deniz seviyesinden 3308 m yüksektedir. Volkanın bir iç, bir de dış konisi vardır. İç konisinin içinde ana krater bulunur. Dış koninin ise uç kısmı patlamalardan mütevellit kısalmıştır. İç koninin yüksekliği 3260 m olup, boyu gittikçe azalmaktadır. 1190 kilometrekarelik bir alanı kaplar. Dış koninin bu kadar büyük olmasının sebebi, yamaçlarında yüzlerce parazit kül konisi bulunmasıdır. Ayrıca üst üste gelen lav akıntılarının da…

Read More

Etiyopya

DEVLETİN ADI Etiyopya Demokratik Halk Cumhûriyeti BAŞŞEHRİ Addis Ababa NÜFÛSU 45.600.000 YÜZÖLÇÜMÜ 1.106.100 km2 RESMÎ DİLİ Amharca DÎNİ Hıristiyanlık ve İslâmiyet PARA BİRİMİ Etiyopya Birri  Doğu Afrika’da bulunan bir devlet. Kuzeyinde Sudan ve Eritre, doğusunda Cibuti ve Somali, güneyinde Kenya, batısında yine Sudan yer alır. Afrika’nın en eski bağımsız devletidir. Batı-doğu yönünde 33° ile 48° doğu boylamları, kuzey güney yönünde ise 3°30’ ile 18° kuzey paralelleri arasında bulunur. Târihi Etiyopya, bilhassa mîlâdın ilk yıllarından beri köklü bir geleneği olan Afrika’nın en eski bağımsız devletidir. Yalnız gayri sâfi millî hâsıla ile…

Read More

Etiyole

Alm. Bleichen, Fr. Etiolement m, İng. Etiolation. Işığın bitki üzerine olan etkilerinden biri. Bu etkilerin çoğu, ışığın direkt etkisine bağlı ise de, indirekt etki ile de bâzı değişmelerin olduğu anlaşılmıştır. İndirekt etkiye bir örnek verirsek; yüksek ışık şiddeti fazla terlemeye, bu da su eksikliğine sebeb olarak, hücre bölünmesi ve genişlemesini azaltır. Diğer taraftan düşük ışık şiddeti fotosentezi düşürme yolu ile büyüme ve gelişmeyi azaltır. Karanlıkta büyüyen bitkinin gövdesi çok uzar, renk çok açık yeşil, hatta beyaz, yapraklar ufak olur. Bu görünüşteki bitkiye “etiyole bitki” denir. Etiyole olayının hücre uzaması ve…

Read More

Etimoloji

Alm. Wortableitungslhre; Etymologie (f), Fr. Etymologie (f), İng. Etymology. Bir kelimenin nereden geldiğini veya oluş şeklini ve birçok kelimenin ortak kökünü bulma işi. Bu işle uğraşan gramer dalı filolojinin bir bölümü olup, kelimelerin mânâlarının köklerini mümkün olduğu kadar eskiye giderek araştırır. On dokuzuncu yüzyıla kadar etimoloji, kelimenin aslını vermekle sınırlandırılmıştır. Daha sonra etimoloji bir kelimenin çeşitli lisanlardaki benzer diğer kelimelerle olan ilgisini de araştırmıştır. Etimoloji yoluyla, kültürlerin gelişmesini ve birbirine olan tesirini anlamak mümkündür. Fakat bu işte bir dilin iç ve dış târihini hakkıyla bilmek gerekir. Bir dilin iç târihi…

Read More

Etilen Oksit

Alm. Athylenoxud n, Fr. Oxide m, dethylenene, İng. Ethylene oxide. Siklik eter veya epoksidin en basit üyesi. Formülü:   CH2 — CH2    \      /       O  olup, epoksietan diye de adlandırılır. Büyük miktarı, antifiriz olan etilen glikol, iyonik olmayan emülsiyon yapıcı madde, plastik, plastik özellik verici, sentetik kauçuğun bir tipinin ve çeşitli sentetik tekstil îmâlatında kullanılır. Diğer önemli kullanılışı ise gaz hâlinde sterilize vâsıtası olarak kullanılmasıdır. Kullanılış şekli % 10 etilen oksit, % 90 CO2 karışımı hâlindedir. Elde edilmesi: Etilen oksidin elde edilmesinde kullanılan bir metod da etilen ile…

Read More

Etilen

Alm. Athylen n, Fr. Ethylene m, İng. Ethylene. Alken sınıfından renksiz bir gaz. Doymamış hidrokarbon olup, karbonlar arasında, çift bağ vardır. Formülü C2H4, kaynama noktası -69,4°C, erime noktası -103,3°C ve yoğunluğu 0,978 g/dm3 olan yanıcı bir gazdır. Etilen, suda orta derecede çözünür. Fakat alkol, eter, aseton ve benzende çok çözünür. Etilenin reaksiyon verme kâbiliyeti oldukça yüksektir. Halojenlerle, sülfürik asit ve diğer çift bağ ile reaksiyon verebilen maddelerle hemen reaksiyon verdiği gibi polimerize polietileni meydana getirir. % 3 ile % 34 oranında etilen ihtivâ eden hava karışımı patlayıcıdır. Zehir etkisi azdır.…

Read More

Etil Alkol (Etanol)

Alm. Athylalkohol (m), Fr. Alcool (m), ethylique, İng. Ethyl alcohol. Alkoller diye anılan organik bileşikler sınıfının en önemli üyesi. Moleküler formülü (C2H5OH) göz önüne alındığında, doymuş bir hidrokarbon olan etanın (C2H6) altı hidrojeninden birinin yerine bir hidroksil grubunun (OH) geçmiş şekli olarak addedilir. Özellikleri: Saf etil alkol berrak, renksiz, karakteristik kokulu bir sıvıdır. 78,4°C’de kaynar -114,5°C’de donar. Sıcaklıkla hacim büyümesi nisbeten muntazam olduğundan, hava sıcaklığını ölçen termometrelerde (evlerde kullanılan) bir termometre sıvısı olarak kullanılır. Sıvı seviyesinin rahat görülmesi için bir boyar madde konur. Özgül ağırlığı 20°C’de 0,789 g/cm3tür. Etanol, aynı…

Read More

Hamidiye Etfal Hastanesi

Sultan İkinci Abdülhamîd Hanın İstanbul Şişli semtinde yaptırdığı hastâne. İkinci Abdülhamîd Hân, kızı Hadîce Sultan vefât edince bir çocuk hastânesi kurulmasını istedi. İtalyan mîmârı M.Valeuri tarafından plânları hazırlanan hastâne Dr. İbrâhim Beyin kontrolü altında saray mîmarlarından Neverman tarafından bitirildi. Haziran 1899’da tamamlanan hastâne, Şehzâde Abdurrahîm Efendinin ve 671 çocuğun sünneti ile hizmete açıldı. Kapısı üstündeki kitâbede güzel bir tâlik yazı ile “Firdevs-i âşiyân merhûme Hadîce Sultan hazretleri nâmına” yazılıdır. Hastânenin bütün masraflarını İkinci Abdülhamîd Han kendi malından karşıladı. Başlangıçta sâdece çocuk hastalara bakılırdı. 1903 senesinde Bulgar eşkıyâları ile çarpışmalarda yaralananlar…

Read More

Eterik Yağlar (Uçucu Yağlar)

Bir takım bitkilerden elde edilen değişik keskin kokulu yağlar. Eterik yağlar, çiçekler, meyveler, yapraklar ve bâzı bitki familyalarının diğer kısımlarında bulunur. Bitki familyaları sedef otu (üzerlik otu) familyası, nânegiller, şemsiye çiçekgiller ve soğanlı bitkilerdir. Baharatlar asıl olarak eterik yağları dolayısıyla tipik koku ve tad ihtivâ ederler. Bâzı baharatlardaki eterik yağ oranları şöyledir: Yüzde olarak; Biber 1-3, Yenibahar 3-5, Hindistan cevizi 6-12, Kakule 4-7, Tarçın 2-6, Karanfil 16-20, Zakkum 1-3, Kurkuma 3-6, Rezene 3-6, Kimyon 3-7, Şerbetçi otu 0,5-1, Vanilya 0,5-1. Elde edilmesi: Eterik yağların elde edilmesi, organik çözücü maddeler yardımıyla…

Read More

Eter

Alm. Ather m, Fr. Ether m, İng. ether. Karbon, hidrojen ve oksijenden meydana gelen, R-O-R1 genel formülü ile gösterilen organik maddeler sınıfından herhangi bir üye. R ve R1 alkil veya aril gruplarıdır (R ve R1 aynı bir grup veya ayrı da olabilirler. Aynı olmaları hâlinde eter basit bir eterdir. Farklı iseler karışık eter sözkonusu olur). Bu sınıfın en tanınmış üyesi, anestezik (uyuşturucu) bir madde olan dietileter (veya kısaca “eter”)dir. Bu sınıfa âit başlıca dimetil eter (CH3)2O, diizopropil eter (CH3)2CH.O.CH(CH3)2 ve siklik eterler (meselâ  etilen oksit,CH2 CH2O) sayılabilir. Dietil eter: Renksiz,…

Read More

Etan

Alm. Athan n, Fr. Ethane m, İng. Ethane. Kimyâsal formülü C2H6 olan, doymuş bir hidrokarbon. Alkanlar diye adlandırılan doymuş hidrokarbonların homolog serisinde bir üyedir. Tabiî gazlarda %5 ile %20 arasında bulunur. Tabiî gazlardan veya petrol ürünü, gazlardan ayrılarak elde edilebilir. Fakat daha ziyâde tabiî gazlarda ve petrol gazlarında yakıt olarak kullanılır. Özellikleri: Etan renksiz, kokusuz bir gazdır. Kaynama noktası -88,6°C ve erime noktası -183,3°C’dir. Havaya göre bağıl yoğunluğu 1,05’tir. Etan suda çözünmez, fakat saf (mutlak) etanolde orta derecede çözünür. Yakıt olarak değeri yaklaşık 22.000 kilo kalori/m3tür. Yanabilen etan, aslında kimyâsal…

Read More

Eşel Mobil

Alm. Gleitende skala (f), Fr. Echelle mobile, İng. Sliding scale. Değişken ücret sistemi. Oynak ücret, hareketli merdiven sistemi anlamına da gelir. Fiyat artışlarıyla birlikte ücretlerin de orantılı olarak artırılması prensibine dayanır. Gâyesi, ücretlilerin satın alma gücünü muhâfaza etmektir. Enflasyon artışı neticesinde meydana gelen ücret artışları, ücretlilerin satın alma gücünü azaltmaktadır. Buna mâni olmak için bu sistem düşünülmüştür. Eşel mobil sistemi, otomatik ve yarı otomatik sistem olmak üzere ikiye ayrılır. Otomatik sistem, belli bir fiyat artışında ücretlerin de otomatik olarak aynı oranda artmasına dayanır. Artışlar altı aylık dönemlerde yapılır. Sene içinde…

Read More

Eşdeğer Ağırlık (Ekivalent Ağırlık)

Alm. Aquivalentes Gewicht n, Fr. Poids meguivalent, İng. Equivalent weight. Bir element veya bileşiğin, dolaylı veya dolaysız olarak, 1.008 gram hidrojenle veya 8.00 gram oksijenle (veyahut da herhangi bir element veya bileşiğin eşdeğer gramıyla) birleşen veya yer değiştirebilen ağırlıkça miktarı. Meselâ hidrojen florürde 19 kısım flor bir kısım hidrojenle birleştiğinden, florun eşdeğer ağırlığı 19’dur. Suda 16 kısım oksijen ve iki kısım hidrojen birleşmiştir ve oksijenin ekivalent tartısı (ağırlığı) 8’dir. Bütün elementlerde atom ağırlığı, eşdeğer ağırlıkla değerliğin çarpımına eşittir. Değerlik, bir elementin 1 hidrojen atomu ile birleşen veya yer değiştiren atom…

Read More

Estonya

DEVLETİN ADI Estonya Cumhûriyeti BAŞŞEHRİ Tallinn NÜFÛSU 1.600.000 YÜZÖLÇÜMÜ 45.100 km2 RESMÎDİLİ Estonca DÎNİ Hıristiyanlık PARABİRİMİ Ruble Baltık Denizi kıyısında yer alan bir Avrupa devleti. Kuzeyinde Finlandiya Körfezi, doğusunda Rusya Federasyonu, güneyinde Letonya, batısında Baltık Denizi yer alır. Ülke toprakları ana kara kısmının yanında 800 kadar ada ve adacıktan meydana gelir. Târihi Bölgenin yerleşik halkı olan Estler, Baltık kıyısına M.Ö. 3000 yıllarında gelip yerleştiler. Ticâretle uğraşarak geçimlerini temin ettiler. M.S. 9. asırda Vikingler Estonya topraklarını yağmaladılar. Estler 11. asrın ortalarından 13. asrın ortalarına kadar Danimarka ve İsveç topraklarına sık sık…

Read More

Ester

Alm. Ester m, Fr. Esther m, İng. Ester. RCOOR1 genel formülü ile gösterilen organik bileşikler sınıfı. R ve R1 alkil gruplarını temsil eder. Çok meşhur olan elde edilmesi, asitlere alkollerin etki ettirilmesiyledir:   RCOOH + HOR1 ¾¾> RCOOR1 + H2O asit      alkol          ester       su   Esterlerin adlandırılması, karboksilli asitlerin tuzlarının adlandırılması gibidir. HCOOCH3, formik asit ile metil alkolden elde edilir ve adı metil formiyattır. CH3 COOC2H5 = Etil asetat, C2H5COOC3H7 = Propil propiyanat Ester elde etme işlemine esterleşme veya esterifikasyon denir. Metil ve etil esterler sıvıdır. Kaynama noktası elde edildiği…

Read More