Soljenitsin, Aleksandr İsayeviç

Rusyalı roman yazarı ve târihçi. Rusya’nın Kislovodsk şehrinde 11 Aralık 1918’de doğdu. Doğumundan önce babası öldüğünden annesi tarafından yetiştirildi. Rostov Devlet Üniversitesinin matematik bölümünden mezun olduktan sonra Moskova Devlet Üniversitesinde mektupla edebiyat tahsili gördü. İkinci Dünyâ Savaşında topçu birliğinde vazîfe yaptı. 1945’te yazdığı bir mektubunda Stalin’i tenkit ettiği için tutuklandı ve 8 yıl hapis, 3 yıl sürgün cezâsına çarptırıldı. 1956’da îtibârı iâde edilerek, Orta Rusya’da Ryazan şehrinde yerleşmesine izin verildi. Burada hem matematik öğretmenliği yaptı hem de çeşitli eserler yazdı. Hükümetin kültürel hayat üzerindeki kontrölünü gevşettiği 1960’lı yıllarda İvan Denisoviç’in…

Read More

Solaklar

Yeniçeri cemâat ortalarından 60,61, 62, 63. ortalara verilen ad. Bunların kumandanı olan dört yayabaşıya “Ser solak” veya “Solakbaşı” denilirdi. Hükümdârın muhâfız bölükleri de bu dört ortadan teşkil olunurdu. Bunlar cesur, kuvvetli, boylu-boslu, tecrübeli, sözü dinlenir, hitâbeti düzgün yeniçeriler arasından seçilirdi. Pâdişâhın atının sağında giden iki solak, ok ve yaylarını kullanırken, sol ellerini; solunda gidenler ise sağ ellerini kullanırlardı. Ellerini bu sûretle kullanmalarına sebep pâdişâha arkalarını dönmeden hedefi vurabilmeleri içindi. Osmanlı Devletinde solak ortaları ilk defâ Yıldırım Bâyezîd döneminde kuruldu. Solak ortalarında her ortanın en eskisinin Solakbaşı olması kânundu. Fâtih zamânında…

Read More

Sokullu Mehmed Paşa

Meşhur Osmanlı sadrâzamlarından. Bosna’nın Sokol kasabasından, Şahinoğulları âilesine mensuptur. 1505’te Sokol’da doğdu. Sultan Süleyman Han (1520-1566) zamânında âilesinin rızâsıyla devşirme alındı. Zekâ ve kabiliyeti, devlet memurlarının dikkatini çekti. Mehmed adıyla Edirne Sarayında, Osmanlı tahsil ve terbiyesiyle yetiştirildi. Edirne’den İstanbul’a getirilerek, Saray-ı Âmire’de Enderun’un Küçük Odalar bölümüne alınıp, pâdişâhın hizmetine girdi. Sarayda üstün gayret gösterip, mükemmel hizmet etti. İç hazinede vazifelendirildi. Dürüstlüğü ve başarılı hizmetleri sâyesinde sırasıyla; Rikâpdâr, Çuhâdâr ve Sarayda çok önemli bir mevki olan Silahdârlığa tâyin edildi. Bosna’daki âilesini de İstanbul’a getirip, onların İslâm dînini kabul etmelerine sebep oldu.…

Read More

Soda

Alm. Soda (n. f.), Fr. Soude (f), İng. Soda. Ticârî önemi olan ve temizlik maksadı ile de kullanılan kimyevî bir madde. Kimyevî formülü sodyum karbonattır. Suyu alınmış sodyum karbonat (Na2CO3) endüstride; on mol kristal suyuna sâhip Na2CO3l0H2O ise çamaşır sodası olarak temizlik işlerinde kullanılır. Sodanın endüstride kullanılışı, diğer maddeleri elde etmede, ham maddeye yardımcı olarak kullanılması şeklindedir. Cam sanâyiinde ve birçok kimyevî ürünün elde edilişinde rolü vardır. Sodyum nitrat, fosfat ve silikatların elde edilişinde soda kullanılır. Diğer kullanıldığı sahalar; sabun ve kâğıt üretimi, tekstil ve petrol arıtma tesisleridir. Soda ilk…

Read More

Smith, Adam

İngiliz iktisatçı. 1723’te İskoçya’da, Kirkcaldy’de doğdu. Glasgow Üniversitesi ve Oxford Balliol College’de eğitim gördü. Edinburgh ve daha sonra Glasgow Üniversitelerinde mantık ve ahlâk profesörlüğü yaptı. 12 yıl öğretim görevinde kaldı. Bu görevi sırasında 1759’da Ahlâkî Duygular Teorisi (Theory of Moral Sentiments) adlı ilk eserini neşretti. Daha sonra Buceleuch dükünün özel hocalığını yaptı. Fransa’da düke arkadaşlık yaptı. İngiltere’ye dönüşünde iktisat ilminin temel eserleri arasında yer alan Milletlerin Zenginliğinin Mâhiyeti ve Sebepleri Hakkındaki Araştırma (An Inquiry into the Nature and Causes of Wealth of Nations) eserini yayınladı. 1778’de İskoçya’da (Edinburgh) gümrük komiserliğine…

Read More

Siyonizm

Alm. Zionismus (m), Fr. Sionisme (m), İng. Zionism. Filistin dışındaki bütün Yahûdîleri “arz-ı mev’ûd” (vâd edilmiş toprak)ta, yâni Filistin’de toplamak ve sonra da hazret-i Süleyman’ın mâbedini, Siyon Dağına yeniden inşâ etmek, Yahûdîleri bütün insanlığa üstün kılmak ideali. Mûsâ aleyhisselâm Mısır’dan çıkıp, Kızıldeniz’i geçtikten sonra Tur Dağının bulunduğu Sînâ Çölüne (Tih Sahrasına) gelerek Yahûdîlerle kırk yıl kadar burada kaldı. Onları Filistin topraklarında yerleştirmeyi vât etti. Fakat Mûsâ aleyhisselâm, Filistin topraklarına girmeden daha Şeria Vâdisindeyken vefât etti. Yahûdîler, bundan dolayı Filistin’e arz-ı mev’ûd (vâd edilmiş toprak) demişler ve oraya yerleşmek en büyük…

Read More

Siyatik

Alm. Ischias (f), Fr. Sciatique (f), İng. Sciatica. Siyatik siniri boyunca yayılan ağrılarla kendini gösteren bir hastalık hâli. Siyatikte en mühim husus ağrıdır. Bu ağrı iki çeşittir: Biri az şiddetli ve devamlı olan ağrı; diğeriyse ara ara gelen ve şiddetli olan ağrıdır. Ağrılar siyatik siniri boyunca, kalçadan topuğa kadar uzanır. Siyatik siniri topuğa doğru uzanırken bâzı noktalarına parmakla basılınca ağrılı olduğu görülür. Bu noktalarda sinir üzerine yapılan basınçla uyandırılan ağrının sinir boyunca aşağı, bâzan da yukarıya yayılması karakteristiktir. Sinirin gerilmesi veya sıkışması esâsına dayanan belirtiler de, hastalığın tanınmasında önem arz…

Read More

Sivrisinek

Alm. Moskito (m.), Fr. Moustique, İng. Mosquito. Familyası: Sivrisinekgiller (Culicidae). Yaşadığı yerler: Dünyânın hemen hemen her tarafında. Özellikleri: İnce, nârin yapılı sinekler. Dişileri kan emer. Birçok hastalığı bulaştırırlar. Çeşitleri: 3000 kadar türü vardır. Anofel (sıtma sivrisineği), culex (ev sivrisineği) en meşhurlarıdır. İki kanatlılar (Diptera) takımının, Sivrisinekgiller (Culicidae) familyasından, nemli yerlerde yaşayan böceklerin ortak adı. Vücutları ince uzun, sırtları kambur görünüşlüdür. Kanatları dar ve kenarları saçaklıdır. Bir çift iri petek göze sâhiptirler. Antenleri dişilerde düz, erkeklerde kıllıdır. Dişileri insan ve sıcakkanlı hayvanların kanını emer. Erkekleriyse çiçeklerin özleriyle beslenirler. Dişinin delici ağız…

Read More

Sivil Savunma

Alm. Zivilverteidigung (f), Fr. Protection (f), Civile, İng. Civil Protection. Düşman taarruzlarına, tabiî âfetlere ve büyük yangınlara karşı halkın mal ve can kaybının asgarî hadde indirilmesi, hayâtî önem taşıyan her türlü resmî ve husûsî tesis ve teşekküllerin korunması ve faaliyetlerinin yürütülmesi için âcil tâmir ve ıslâhı, savunma gayretlerinin sivil halk tarafından âzamî sûrette desteklenmesi ve cephe gerisi mâneviyâtının muhâfazası maksadıyla alınacak her türlü silâhsız, koruyucu ve kurtarıcı tedbir ve faaliyetler. Târihi: Bütün medenî memleketlerde Sivil Savunmanın târihçesi oldukça eskidir. BirinciDünyâ Savaşını tâkip eden yıllarda ülkelerin çoğunda bu hizmet Pasif Korunma…

Read More

Sivâsî Abdülmecîd Efendi

Anadolu’da yetişen evliyânın büyüklerinden. İsmi, Abdülmecîd, künyesi Ebü’l-Hayr, lakabı Mecdüddîn’dir. İsmi, Abdülmecîd Şirvânî’nin ismine hürmeten konulmuştur. Şinâsî nisbesiyle meşhûr olmuştur. Şiirlerinde Şeyhî mahlasını kullanır. Tasavvufta, Halvetiyye yolunda Şemsiyye kolunun kurucusu Şemseddîn Sivâsî hazretlerinin yeğenidir. Babasının ismi Muharrem Efendidir. 1563 (H.971) senesinde Tokat’ın Zile ilçesinde doğdu. 1639 (H.1049) senesinde İstanbul’da vefât etti. Küçük yaştan îbâren babasından ilim öğrenen Abdülmecîd Efendi, yedi yaşına geldiği zaman Kur’ân-ı kerîmi ezberledi. Amcası Şemseddîn Efendiden (Kara Şems) zâhirî ve bâtınî ilimleri tahsil etti. Arabî ilimler, fıkıh, tefsir ve hadis ilimlerinde yüksek derece sâhibi olup, amcasından icâzet…

Read More

Sismograf

Alm. Seismograph, Erdbebenanzeiger (m), Fr. Sismographe (n), İng. Seismograph. Toprak hareketlerini kaydeden ve ölçen bir cihaz. Sismograf umûmiyetle zelzelenin, yer ve şiddetini, saatini, süresini kaydederse de; toprağın jeolojik yapılarını, petrol ve mâden yataklarının bulunmasını, deniz dalgaları ve fırtınaların meydana getirdiği mikrosismik hareketlerin tespitini, volkanik ve nükleer patlama titreşimlerini, çevre gürültüsünü ölçen türleri de vardır. Deprem dalgaları başladığı yerden her yöne dağılarak geçtiği yol üzerinde fizikî değişiklikler yapar. Bu dalgaları tespit eden Sismografın jeofizik ilmine sağladığı fayda; mikroskopun biyoloji ilmine, teleskopun astronomi ilmine sağladığı faydadan az değildir. Sismografın çalışması sarkaç esâsına…

Read More

Sis

Alm. Nebel, Dunst (m), Fr. Brouillard (m), Brume (f), İng. Mist, Fog. İçi dolu sıvı su damlacıklarından meydana gelen ve her zaman sâkin havada yerkürenin yüzeyini kaplayan stratüs bulutu. Çevreyi görmeye engel olacak kadar kalın ve yığın halinde su buğusu. Sis dört şekilde meydana gelebilir: İlkinde: Soğuk bir satıh üzerinden geçmekte olan hava kütlesi, hava içindeki su buharının yoğunlaşma sıcaklığına kadar soğursa sis teşekkül eder. Deniz üzerindeki yoğun sislerin ana sebebi budur. İkinci olarak, geceleri radyasyon ile ısı kaybeden havanın soğumasıdır. Buna ışınım sisi de denir. Bu sisin yüksekliği azdır.…

Read More

Siroz

Alm. Zirrhose (f), Fr. Cirrhose, İng. Cirrhosis. Karaciğer parankiması (karaciğerin vazifelerini yürüten esas kısmı)nın harâbiyeti, yeni bağ dokusunun teşekkülü ve karaciğer hücrelerinde büyüme ve sayıca artışla karakterlenen yaygın, müzmin, ilerleyici ve kötü gidişli karaciğer iltihâbı. Siroza yol açan sebepleri şöylece sıralayabiliriz: Viral hepatitler (posthepatitik siroz), kronik alkolizm (alkolik siroz), kolestaz (safra tıkanıklığı) ve kolonjit (safra yolu iltihabı) (biliyer siroz), hemokromatozis (pigmenter siroz), hepatolentiküler degenerasyon (wilson sirozu), galaktozemi, pankreasın kistik fibrozisi, kötü beslenme (nütrisyonel siroz), enfeksiyonlar ve bâzı paraziter hastalıklar (malarik siroz, sifilitik siroz, paraziter siroz). Siroz vak’alarının % 40-50 kadarında…

Read More

Sirke

Alm. Essing (m), Fr. Vinaigre, İng. Vinegar, Bilhassa yiyeceklere lezzet vermek maksadıyla kullanılan, ekşi tattaki asitik sıvı. Genel olarak meyvelerden elde edilen seyreltik alkollü çözeltilerin, asetik aside, oksidatif bakteriyel dönüşümüyle elde edilir. Başlıca üzüm veya elma suyundan, arpa veya yulaf maltından (malt sirkesi) veya sanâyi alkolünden (beyaz sirke) üretilir. Sirke üretiminde, şekerli maddeler veya nişastanın hidroliziyle üretilen maddeler ilkin saccharomyces masasıyla alkole dönüştürülmektedir. Sonra sirke veya asetik asit bakterileri (mikoderma aseti) alkolü asetik aside dönüştürmektedir. Bu bakteriler oksijenin yokluğunda gelişmediklerinden hava elzemdir. Eğer uygun beslenme şartları sağlanırsa bakteriler alkolün oksidasyonunu…

Read More

Sirk

Alm. Zirkues (m), Fr. Cirque (m), İng. Circus. İnsanlar tarafından eğitilmiş hayvanlara yaptırılan çeşitli akrobasi numaralarının yapıldığı özel hazırlanmış yerler. Kenarları yüksek, ortası çukur yuvarlak meydanlar ile kenarları yarım dâire şeklinde dik buzullarla oyuk hâline gelmiş yerlere de “sirk” ismi verilmektedir. Herkesin girip çıkması ve faydalanması serbest olan kum pistlerine de “sirk” denir. Sirkin târihi M.Ö. yaşamış eski Roma krallıklarına kadar varmaktadır. İlk sirk oyunları Romulus isminde bir Romalı tarafından ortaya çıkarıldığı ve geliştirildiği, daha sonra Fransa’ya geçtiği burada yapılan arkeolojik kazılardan anlaşılmıştır. On sekizinci yüzyılın yarısından sonra sirk gösterileri…

Read More

Sirâceddin Urmevî

Kelâm, mantık, usûl ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimi. Künyesi, Ebü’s-Senâ olup, ismi, Mahmûd bin Ebî Bekir bin Hamîd bin Ahmed, lakabı Sirâceddîn’dir. 1198 yılında Âzerbaycan’da Urmiye şehrinde doğdu. Doğum yerine nispetle Urmevî denildi. 1283 yılında Konya’da vefât etti. Memleketinde ve yakın çevresinde ilk tahsilini tamamlayan Sirâceddîn Ebü’s-Senâ Urmevî, Musul’daKemâleddîn bin Ali’den ilim öğrendi. Bir müddet Şam’da ikâmet etti. Daha sonra Konya’ya gitti. Konya’da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Sadreddîn-i Konevî gibi büyük âlimlerden ders aldı. İlk önce Konya kadılığına, daha sonra da Kâdı’l-kudâtlığa tâyin edildi. 1254 senesinde Konya’daki meşhur Karatay Medresesini yaptıran…

Read More

Sipâhi

Timar sâhibi süvâri askeri. Osmanlı ordusunun esâsı ve en büyük kısmını timarlı sipâhi denilen atlı ordusu teşkil etmekteydi. Timarlı sipâhiler kapıkulu sınıfları gibi maaşlı değildi. Leventler ve akıncılar gibi ganimetlerle geçinmezler, yaşamaları için devlet toprak verirdi. Toprağın üzerinde köylü vardı. O köylüden vergiyi timarlı sipâhi toplar. Bununla hem kendini geçindirir, hem de atları ve silâhları devamlı hazır bulundururdu. Timar, ordunun er ve subaylarına sürekli askerlik hizmetlerine ve kendilerinin ve adamlarının harbe hazır olmaları, sefere çıkarıldığında hazineye yük olmadan getirdikleri silâh, malzeme ve yiyeceklere karşılık ödenen bir maaş gibiydi. Selçukluların Arapça…

Read More

Sinüzit

Alm. Sinusitis, Nebenhöhlenentzündung (f), Fr. Sinusite (f), İng. Sinusitis. Burun boşluğu çevresinde bulunan frontal (alın kemiği), sfenoid, maksilla ve etmoid kemikler içinde hava bulunan ve burun boşluğuna açılan, sinüs denen boşlukların iltihâbı. Bu sinüslerin dördü sağda, dördü soldadır. Sinüslerin iç yüzeyi burun boşluğunu örten kirpikli epitelle kaplıdır. Burun gibi salgı yaparlar. Bu salgı burun boşluğuna dökülür. Sinüzitler açık ve kapalı olarak iki grupta incelenir. Açık olanlar buruna boşalır, kapalılar boşalmaz ve içeride basınç yaparak şiddetli ağrıya sebep olurlar. Sebepleri: 1) Nezle, 2) Yüzme ve dalma sporu, 3) Kazâlar, çarpma gibi…

Read More

Sinir Sistemi

Alm. Nervensystem (n), Fr. Système (m), nerveux, İng. Nervous system. Uyaranların ve direktiflerin, bir yerden diğerine iletilmesini ve bilgilerin en faydalı şekle sokularak biçimlendirilmesini sağlayan sistem. Bu sistem üç kısma ayrılır: 1) Periferik (çevresel) sinir sistemi, 2) Santral (merkezî) sinir sistemi, 3) Otonom (bağımsız) sinir sistemi. Sinir dokusu: Nöron adı verilen sinir hücreleriyle, glia denen destek hücrelerden meydana gelir. Glia hücreleri nöronların arasında yer alır. Onlara desteklik yapar, beslenmelerini sağlar ve onları etkilerden korur. Nöronlar ise sinir sistemini fonksiyonel ve anatomik birimidir. Her nöron hücresinin bir gövdesi, iki veya daha…

Read More

Sinir Hastalıkları

Alm. Nervenkrankheiten, Fr. Nevropathies, İng. Neuropathies. Sinir sistemini meydana getiren beyin, beyincik, omurilik, kafa sinirleri ve çevre sinirlerini tutan bozukluklardan dolayı ortaya çıkan hastalıklar. Sinir sistemi insan vücûdunun en karmaşık ve en ince detaylara kadar hizmet götüren bir sistemi olduğundan, buranın hastalıkları birçok diğer sistemi de ilgilendirir. Nöroloji, sinir sistemi hastalıklarıyla ilgilenen bir tıp koludur. (Bkz. Nöroloji) Sinir hastalıkları organik (marazî, hasara bağlı) olabildiği gibi, sinir sisteminin belli bir kısmındaki görev yapabilirliğin azalmasına bağlı, yâni fonksiyonel de olabilir. Fonksiyonel denilen hastalıklarda yapıyla ilgili bir hasar veya eksiklik yoktur. Merkezî sinir…

Read More

Sincap (Sciurus vulgaris)

Alm. Eichhörnchen (n), Fr. Écureuil (m), İng. Squirrel. Familyası: Sincapgiller (Sciuridae). Yaşadığı yerler: Avrupa ve Kuzey Asya’nın ormanlık bölgelerinde. Afrika ve Amerika’da yaşayan farklı türleri de vardır. Özellikleri: Ağaçlarda daldan dala sıçrayan çevik ve hareketli bir hayvan. Geriye doğru kıvrılan, uzun tüylü ve kabarık kuyrukları tipiktir. Ömrü: 10 yıl kadar. Çeşitleri: Birçok türü vardır: Âdi sincap, kızıl sincap, doğu gri sincabı, tilki sincabı, püskül kulaklı sincap, kırmızı Kuzey Amerika sincabı meşhurlarıdır. Kemiriciler (Rodentia) takımının Sincapgiller âilesinden bir memeli türü. Avrupa ve Kuzey Asya’nın ormanlarında yaşar. Yurdumuzda da vardır. Boyu 21…

Read More

Sinân Paşa (Hoca Paşa)

On beşinci asır müderrislerinden ve edebiyatçı. İstanbul’un ilk kâdısı büyük âlim Hızır Beyin oğludur. İsmi Yûsuf bin Hızır Bey bin Celâleddîn olup, lakabı Sinânüddîn’dir. Hoca Paşa şanı ile meşhur oldu. Doğum târihi ve yeri hakkında ihtilaf vardır. Birçok kaynak 1440’ta İstanbul’da doğduğunu yazmaktadır. Sinân Paşa, ilk tahsilini babasından gördü. genç yaştayken geniş bilgiye sâhip oldu. Babasının 1459’da ölümü üzerine, Fâtih Sultan Mehmed Han tarafından önce Edirne’de bir medreseye sonra da Dârülhadîs’e müderris tâyin edildi. Bir süre sonra sultanın teveccühünü kazanarak Sahn müderrisi ve Hâce-i Sultânî, yâni Sultan’a hoca oldu. İran’dan…

Read More

Sinân Paşa (Hadım)

Yavuz Sultan Selim Hanın vezir-i âzamlarından. Şecâatı ve cesâretiyle kendini tanıtarak, Bosna Sancakbeyliğine kadar yükseldi. Çaldıran Savaşından önce Anadolu Beylerbeyliğine getirilerek, İran Seferi sırasında önemli hizmetleri görüldü. Ordu-yı Humâyûnun Sivas’tan îtibâren öncülüğünü yaptı ve Çaldıran Muhârebesinde, Osmanlı ordusunun sağ kanadına kumandanlıkta bulundu. Aldığı tedbir ve uyguladığı taktikle zaferin kazanılmasında önemli rolü oldu. Çaldıran dönüşü Ordu-yı Hümâyûn Amasya’da kışlarken, Rumeli Beylerbeyliğine getirildi. Ertesi sene Dulkadıroğlu Alâüddevle üzerindeki zaferi üzerine, 18 Haziran 1515’te vezir-i âzamlığa getirildi. Şah İsmâil’in Çaldıran hezimetinden sonraki siyâsî faaliyetlerinde, Memlûk Sultanı ile anlaşması, İranlıların Mardin civârında bir Osmanlı…

Read More